سخن روز

کسی که به عمل گروهی راضی باشد ، مانند کسی است که در انجام آن کار با آن ها همراه بوده است .

آرشیو خبر
لینک خبرگزاری ها
خبرگزاری ایرنا
خبرگزاری ایسنا
خبرگزاری موج
خبرگزاری تسنیم
خبرگزاری فارس
 خبرگزاری مهر
خبرگزاری تابناک 
هنر در طبیعت نهفته است و متعلق است به کسی که آن را از طبیعت استخراج کند (تولستوی)                           در تعلیمات دینی ما  و در سنت انبیاء و اولیاء درختکاری ، آبیاری و به طور کلی آباد سازی زمین و مزرعه و مرتع و پرورش دام و طیور عبادت محسوب می شود (مقام معظم رهبری )                                 همه جواب ها در طبیعت نهفته است (بل)                               بکاشتند و بخوردیم ، کاشتیم و خوردند      چو بنگری همه برزگران یکدیگریم  (مرزبان نامه)                                             درختان خشک در مسیر تند باد ها شکسته خواهند شد ، پس در مسیر زندگی انعطاف پذیر باشید .                                        اگر چه در کنار جنگل زندگی می کنی  ولی قدر درخت و چوب را بدان   ( ضرب المثل چینی )                                               برگ درختان سبز در نظر هوشیار      هر ورقش دفتری است معرفت کردگار                                        طبیعت بزرگترین دانشگاه و پر رمز و راز ترین کلاس برای بشریت است

بررسی اثر تغییر کاربری آمایشی بر خطر سیل

رضا شفیعی
کارشناسی ارشد اقلیم شناسی در برنامه ریزی محیطی

مقدمه

      امروزه رشد جمعیت،گسترش فعالیت های انسان در طبیعت،کاربری نامناسب اراضی و بهره برداری بی رویه و غیر اصولی از منابع آب،خاک و پوشش گیاهی،عرصه های وسیعی از کشور را در معرض سیل و تخریب اراضی قرار داده است،که نتیجه آن بروز عواملی چون زوال پوشش گیاهی،فرسایش و کاهش حاصلخیزی خاک،کاهش تولید،بیکاری و پیامدهای منفی اقتصادی- اجتماعی شده است.لذا مقابله با این وضعیت نیازمند یک برنامه جامع استفاده از سرزمین(آب و زمین)می باشد،که در آن کاربری ها در یک چهارچوب مشخص بصورت منطقی و متناسب با توان محیط انتخاب شود.یکی از مواردی که در این راستا کمک شایانی می نماید،ارزیابی توان بالقوه منابع طبیعی(به مفهوم عام و بعنوان بستر فعالیتها)جهت برنامه ریزی های مختلف است.ارزیابی توان محیط عبارت از برآورد سطح یا کلاس استفاده ممکن انسان ازسرزمین برای کاربری های مختلف می باشد(مخدوم،1385،ص 19).
     آمایش سرزمین عبارت از تنظیم منطقی رابطه بین انسان و سرزمین به منظور بهره برداری درخور و پایدار ازجمیع امکانات انسانی و فضایی در جهت بهبود وضعیت مادی و معنوی اجتماع در طول زمان است.به عبارت ساده تر انسان باید آن استفاده ای را از سرزمین بعمل آورد، که ویژگیهای طبیعی(اکولوژیکی)سرزمین دیکته می نماید.سپس این ویژگی ها را با نیازهای اقتصادی و اجتماعی خود وفق دهد(همان منبع،ص 16).
    آمایش سرزمین در مفهوم جدید خود بیشتر با فعالیت های برنامه ریزی کاربری زمین بعد از جنگ جهانی دوم رواج یافته است (همان منبع،ص 15).به عنوان پیشگام آمایش سرزمین کشور در کتاب «شالوده آمایش سرزمین» این روند را بصورت ذیل تبیین نموده است:
    " در اواخر قرن میلادی گذشته انسان به این نکته پی برد که برای آنکه بخواهد بهره برداری با صرفه اقتصادی و مستمر از این سرزمین داشته باشد بهتر است که روند بهره برداری را در یک چارچوب برنامه ریزی شده به نام طرح مدیریت به اجرا بگذارد.از آن زمان به تدریج طرحهای کشاورزی دامپروری،شیلات،آبزی پروری،پارکداری و مدیریت توریسم در جهان پا گرفته است."
    پس از جنگ دوم جهانی،تداوم فقر کشاورزان،هدررفتگی منابع محیطی و ضایع شدن محیط زیست دلیلی بر چاره جویی شد.انسان پی برد برای آنکه بتواند جلوی فقر و ضایع شدن سرزمین را بگیرد باید به همراه طبیعت حرکت و از سرزمین به اندازه توان و پتانسیل تولیدی آن بهره برداری نماید.مضافاً اینکه نوع استفاده از سرزمین را بر اساس توان کاربری سرزمین بنا نهاد و نیازهای اقتصادی و اجتماعی را بر این اساس برآورده سازد.چنین فکری مقدمه ای برای برنامه ریزی منطقه ای استفاده از اراضی یا آمایش سرزمین(برنامه ریز ی منطقه ای)در سازمان مدیریت و برنامه ریزی تأسیس شده و تاکنون طرحهای زیادی در خصوص آمایش سرزمین در سطح منطقه تهیه نموده است.
 
1-2- بیان مسئله
    حیات بشر بر روی کره زمین به خصوص از زمانی که انسان به تکنولوژی دست یافت،منشاء تحولات عظیمی در سطح  زمین گردید. از جمله این تحولات می توان به تغییر کاربری های اراضی در عرصه های منابع طبیعی اشاره کرد.  بررسی بلایای طبیعی از نظر تعداد،تکرارو شدت خسارت روند افزایشی را نشان می دهد.در بین آمار و اطلاعات ذکر شده برای کل دنیا مُتأسفانه ایران در وضعیت اسف باری هم از نظر تخریب و بی توجهی به منابع طبیعی و هم از نظر وقوع سیل و خسارات ﺁن قرار دارد.
   هر ساله سطح وسیعی از کشور تحت تاثیر طغیان آب رودخانه ها و جاری شدن سیلاب قرار گرفته ودر اثر آن تأسیسات عمرانی ،امکانات ارتباطی ،زمینهای کشاورزی ،شهرها و روستاها تخریب می گردد.تغییر کاربری های اراضی از یک سو و استفاده از اراضی بدون توجه به پتانسیل آنها موجب گردید تا سیلاب ها سال به سال چه از نظرتعداد دفعات و چه از نظر شدت خسارت افزایش چشمگیری داشته باشد.
   اجرای برنامه های آمایشی در راستای مدیریت خطر و خسارت سیل با تشخیص پتانسیل ها و محدودیت های موجود در هر حوضه و تلاش در جهت کاهش سیلاب و افزایش بهره وری اراضی اثرات قابل توجهی را ایجاد می نماید.
با استفاده از اصول علم آمایش سرزمین می توان از سرزمین بهره برداری متناسب و بهینه و در حد توان اکولوژیک آن بعمل آوردونهایتاً قابلیت سرزمین را برای کاربریهای مختلف مانند جنگلداری،
مرتعداری، کشاورزی،توریسم و توسعه شهری و روستایی و... شناسایی نمود. در فرآیند آمایش سرزمین،با اهتمام به تخصیص متناسب کاربری های سازگار با توان طبیعی سرزمین و با در نظر گرفتن روند سیاست های اقتصادی-اجتماعی،در ازای کاهش سودهای ﺁنی وکوتاه مدت ساکنین منطقه،تداوم حیات مستمر و رو به رشد نسلهای کنونی و آتی تضمین خواهد گردید.این توفیق با اجرای برنامه های استراتژیک برای کل حوضه آبخیز و مشارکت مردمی حاصل خواهد شد.آمایش در واقع تا تعیین تکلیف برای نوع کاربری سرزمین پیش می رود و خواستار آن است که برای هر نوع استفاده یا کاربری مشخص شده،طرح مدیریت برای اجرای بهره برداری،توسط سازمانهای ذی ربط در چهارچوب طرحهای منطقه ای ریخته شود.سپس سازمانهای متولی، به اجرای پروژه ها در چهارچوب یاد شده بپردازند(نیکس،1985،مخدوم،1385،ص19).
آنچه مسلم است اینست که علت کاهش بیش از حد منابع،استفاده غیرمنطقی انسان از سرزمین است.سرزمین یک منبع محدود وآسیب پذیراست، اما بسیاری از سودمندی های آن اگر بیجا از آن استفاده نشود،ابدی و قابل تجدیدند (میلر،1366،مخدوم،1385،ص 15).
   اگر به شرایط اقلیمی کشور توجه شود،که بخش عمده آن را اقلیم های خشک ونیمه خشک و به تبع آن اکوسیستم های ظریف و شکننده و بسیارناپایدار بوجود آورده است،چنانچه برنامه های توسعه و
 
عمران بدون در نظر گرفتن ویژگی های اکولوژیک گوناگون و بصورتی ناهماهنگ و نا مرتبط به اجرا در آید در درازمدت اثرات نامطلوب و ناخواسته ای را در پی خواهد داشت (احمدی،1378،ص475).
     بدین لحاظ اجرای برنامه های کاربری آمایشی در چند دهه اخیر در دستور کارسازمانهای اجرائی قرار گرفته است تا بر اساس شناخت عرصه حوضه های مختلف و شرایط حاکم به آن بتوان مدیریت صحیح و استفاده بهینه از منابع و امکانات که متضمن توسعه پایدار در حوضه باشد را تعیین نمود.در همین راستا دراین جستار،حوضه آبخیزآزران کاشان که یکی از حوضه های سیل خیز کشور می باشدانتخاب گردیده است تا اثر برنامه های کاربری آمایشی برکاهش خطر وخسارت سیل مورد تحقیق واقع شود.
1-3-هدف تحقیق
1-تعیین میزان اثر کاربری آمایشی در کاهش خطر و خسارت سیل حوضه آبخیز آزران
1-4-ضرورت تحقیق
۱-مقایسه سهم اثر تغییر کاربری اراضی در وقوع خطر سیل جهت مقابله با آن در منطقه مورد نظر
۲-ساماندهی کاربری های حوضه در راستای اهداف آمایشی سرزمین و کاهش خطروخسارت سیل و در نتیجه بهبود اوضاع اجتماعی-اقتصادی مردم روستانشین منطقه
3-اطلاع و آگاهی مسؤلان و برنامه ریزان جهت انجام اقدامات اصولی برای اجرای کاربری های مناسب جهت کاهش فراوانی و شدت خطر سیل
1-5-سؤال تحقیق
1-آیا در حوضه آبخیز آزران کاشان بین کاربری زمین و خطر وخسارت سیل رابطه ای وجود دارد؟
1-6-فرضیه تحقیق
1-فرضیه اول
فرضیه: اجرای برنامه كاربري آمایشی باعث  كاهش خطر و خسارت سيل  در حوضه آبخيز  آزران نمي شود.
فرضیه: اجرای برنامه كاربري آمایشی باعث  كاهش خطر و خسارت سيل  در حوضه آبخيز  آزران می شود.
1-7-سابقه تحقیق
سابقه تحقیق در ایران:
   مخدوم و همکاران(1366): در مقاله ای تحت عنوان ارائه روشی تازه برای تجزیه و تحلیل و جمع بندی داده ها در فرایند آمایش سرزمین :ارزیابی توان اکولوژیکی منطقه سیستان هدف از ارزیابی سرزمین را تعیین توان فیزیکی،بیولوژیکی و اقتصادی-اجتماعی قطعاتی از سرزمین (از یک آبخیز تا یک کشور) برای کاربریهای ممکن، می داند. در این مقاله ارزیابی سرزمین، مرحله میانی آمایش سرزمین محسوب می گردد.درراستای ارزیابی و تعیین توان اکولوژیکی روش جدیدی را ارائه می دهد که در چهارچوب تجزیه
و تحلیل سیستمی جای می گیرد.این روش را در منطقه سیستان بررسی نموده است و سعی بر آن دارد تا نتایج آن را به سایر نقاط ایران تعمیم دهد.
  نجابت(1373): در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان"کاربرد تصاویر ماهواره ای در ارزیابی قابلیت اراضی"جهت بررسی قابلیت اراضی و تغییرات کاربری در حوضه آبخیز کرخه ،تغییر سطح کاربریها و فرسایش حوضه آبخیز کرخه را در دو دوره زمانی 1988 و2002 در پنج زیرحوضه با استفاده از تصاویر ماهواره لندست بررسی کرده و تأثیر آنها را روی کیفیت فیزیکو شیمیایی آب کرخه اعم از کانیونها،آنیونها،درجه گل آلودگی، اسیدیته و شوری که مهمترین و مؤثرترین عامل کاهش کیفی رودخانه کرخه هستند مورد ارزیابی قرار داده است.نتایج نشان می دهد در طی این دو زمانبندی 14 ساله،توسعه اراضی شهری،زراعت آبی زیر حوضه های کرخه و کاهش دبی رودخانه از مهمترین عوامل کاهش کیفیت آب رودخانه کرخه می باشند.
  محفوظی(1378):در پایان نامه کارشناسی ارشد خویش با عنوان"آمایش سرزمین حوضه آبخیز دادقان تفرش با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی"پس از تجزیه و تحلیل و جمع بندی منابع
اکولوژیکی و اقتصادی- اجتماعی آبخیز دادقان به وسعت 7/42157هکتار با تلقیق و ترکیب بیش از20 لایه اطلاعاتی،به منظور تعیین واحدهای همگن زیست محیطی با استخراج 1837 واحد و سنجش آنها با مدل و معیارهای ویژه ی اکولوژیکی و اقتصادی- اجتماعی با استفاده از سامانه های اطلاعات جغرافیایی توانها و تنگناهای بالقوه آبخیز را برآورد نموده است.در نهایت با ملحوظ داشتن ویژگی های طبیعی و اقتصادی- اجتماعی خاص آبخیز،تعیین اولویت بین کاربری های مجاز پرداخته و کاربری های بهینه پیشنهادی را نموده است.
   اونق و همکاران(1384):در مقاله ای تحت عنوان"برنامه مدیریت کاربری اراضی سواحل جنوب شرقی دریای خزر(معرفی مدل عددی ارزیابی توان اکولوژیکی و آمایش سرزمین)"به منظور ساماندهی فضایی و مدیریت پایدار کاربری زمین،توان اکولوژیکی ناحیه جنوب شرقی دریای خزر با ابداع مدل عددی در سطح تفضیلی و در قالب 1227 واحد زیست محیطی و در محدوده ای به مساحت 2666کیلومتر مربع(12درصد استان گلستان) در سواحل جنوب شرقی دریای خزرشامل سه شهرستان بندرترکمن، بندرگز وکردکوی ارزیابی گردید.با اولویت بندی بین کاربری های ممکن به روش کیفی –قیاسی و با ملاحظه مناطق زیستی چهارگانه تحت حفاظت،نقشه پایه آمایش منطقه در مقیاس 1:100000به عنوان سند راهنمای توسعه و مدیریت محیط تهیه شد و همچنین دو سناریوی متفاوت مبنی بر اصل بهره برداری چندجانبه برای مدیریت کاربری اراضی منطقه تهیه و تدوین گردید.بر اساس این تحقیق تعداد واحدهای زیست محیطی تفکیک شده خیلی کمتر از تعدادمورد انتظار بود که نشان دهنده تغییر کاربری اراضی شدید در منطقه در قرن اخیر می باشد.در نهایت توان منطقه به توسعه هر 7نوع کاربری مرسوم تعیین گردید که معنی دار بودن تفاوت تعداد ومساحت کاربری های ممکن گویای تنوع شدید شرایط اکولوژیکی و انسانی و قدرت تفکیک بالای مدل عددی می باشد.تفاوت محسوس ترکیب و تغییرات فضایی نوع و کلاس توان کاربری های ممکن در هردو سناریو به ویژه در نوار ساحلی دریا و خلیج گرگان در درجه اول گویای پیچیدگی فضای برنامه ریزی،ظرفیت سناریوپذیری و حساسیت نوار ساحلی به ماهیت،شیوه اجرا و مدیریت طرح های شیلاتی،توریستی و حفاظتی است.
سابقه تحقیق در خارج
   گوپتا و همکاران(1963): به بررسی اثرات تغییر کاربری اراضی در بارشهای زمستانی و تابستانی بر روی میزان رواناب و هدر رفتن خاک در دهرادون هندوستان پرداخته اند .آنها جهت این تحقیق چهار کاربری آیش ، اراضی سخت  شخم خورده ، پوشش گراس (پنجه مرغی) و گراسهای طبیعی را در نظر گرفته و به این نتیجه رسیده اند که با بارشهای تابستانه ژوئن تا اکتبر به میزان 1250 میلیمتر کاربری اراضی آیش بیشترین رواناب تولید شده به میزان 1/71 و کاربری اراضی سخت + شخم خورده بیشترین هدر رفت خاک به میزان T/ha 156 را دارد . در مقابل کاربری پوشش گراس (پنجه مرغی) کمترین رواناب تولید شده به میزان 2/21 و کمترین هدر رفت خاک به میزان T/ha 1 را دارا می باشد . همچنین در بارشهای زمستانه نوامبر تا مارس اراضی سخت + شخم خورده بیشترین هدر رفت خاک به میزان T/ha 8/5 را دارد و کاربری پوشش گراس (پنجه مرغی) کمترین رواناب تولید شده (6/4) و کمترین هدر رفت خاک را دارد که به صفر میل نماید.
   رودل (2002 ): با استفاده  از روشهاي  آماري  پايداري  و تغيير پذيري  رژيم  رواناب  را در مقياس  جهاني  مورد بررسي  قرار  داد. نتايج  مطالعه وي نشان  مي دهد  كه تغيير  رژيم  رواناب  يك منطقه  در طول  زمان  مي تواند  ناشي  از نوسانات اقليمي  تغييرات  كاربري  اراضي  و يا احداث  سدهاي  مخزني  باشد  كه تغييرات  كاربري  اراضي  و قطع  جنگلها  معمولاً در مقياس  مكاني  كوچك  باعث  افزايش ناپايداري  رژيم  رواناب  مي شوند  و اثر  آنها  اغلب  به صورت
 هيدروگرافهاي  قله  تيز ( كاهش  زمان  اوج  هيدروگراف )  ديده  مي شود. وي  تغيير  رواناب  در يك منطقه  بزرگ مقياس  را نتيجه اي  از نوسانات  اقليمي  دانسته  است .
سازمان جهانی هواشناسی
[1](2007):در طرحی با عنوان"اثربرنامه های آمایشی بر مدیریت سیل" بر تأثیر برنامه های آمایشی در قالب 7کاربری کشاورزی و مرتعداری،جنگلداری،توسعه شهری-صنعتی وروستایی،تفرج گسترده،تفرج متمرکز،حفاظت وآبزی پروری برکاهش خسارات سیل در دشت های سیلابی و حوضه های آبخیز از طریق کاهش CNخاک و افزایش نفوذپذیری تأکید دارد.
1-8-واژگان کلیدی
1-8-1-تغییر کاربری اراضی
 تغییر کاربری اراضی را می توان تغییر نحوه استفاده از سرزمین تعریف نمود(نگارنده).
1-8-2-ارزیابی توان محیط زیست
عبارت ازبرآورد استفادۀ ممکن انسان از سرزمین برای کاربری های کشاورزی، مرتعداری، جنگلداری، پارکداری (حفاظت،توریسم)، آبزی پروری، امور نظامی و مهندسی و توسعۀ شهری،صنعتی و روستایی در چارچوب استفاده های کشاورزی،صنعت،خدمات و بازرگانی است(مخدوم،۱۳۶6: 26).
1-8-3-پهنه بندی سیل
   پهنه بندی سیلاب یعنی تقسیم بندی یک محدوده به مناطق همگن بر اساس درجه ناپایداری به  وقوع خطرسیل است.(اونق،1385،ص48).
1-8-4-خسارت سیل
مقدار هزینه هایی که افراد اجتماع باید به طورمحسوس یا غیرمحسوس در قبال آسیب های سیل بپردازند(نگارنده).
1-8-5-HEC –RAS
سیستم تحلیل رودخانه انجمن مهندسین ارتش آمریکا می باشد که توسط مرکز مهندسی هیدرولوژی تهیه شده است(م، ابوالقاسمی و ح،شریفی منش،1380،ص10).
 
 


    World Meteorological Organization                                                                                                         -[1]
بازدید : 2119 8 خرداد 1393 ساعت 09:56 ق.ظ
 
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری
جستجو در سایت
آخرین ویدئوها