سخن روز

به درستیکه حسین (ع) چراغ هدایت و کشتی نجات است .

آرشیو خبر
لینک خبرگزاری ها
خبرگزاری ایرنا
خبرگزاری ایسنا
خبرگزاری موج
خبرگزاری تسنیم
خبرگزاری فارس
 خبرگزاری مهر
خبرگزاری تابناک 
هنر در طبیعت نهفته است و متعلق است به کسی که آن را از طبیعت استخراج کند (تولستوی)                           در تعلیمات دینی ما  و در سنت انبیاء و اولیاء درختکاری ، آبیاری و به طور کلی آباد سازی زمین و مزرعه و مرتع و پرورش دام و طیور عبادت محسوب می شود (مقام معظم رهبری )                                 همه جواب ها در طبیعت نهفته است (بل)                               بکاشتند و بخوردیم ، کاشتیم و خوردند      چو بنگری همه برزگران یکدیگریم  (مرزبان نامه)                                             درختان خشک در مسیر تند باد ها شکسته خواهند شد ، پس در مسیر زندگی انعطاف پذیر باشید .                                        اگر چه در کنار جنگل زندگی می کنی  ولی قدر درخت و چوب را بدان   ( ضرب المثل چینی )                                               برگ درختان سبز در نظر هوشیار      هر ورقش دفتری است معرفت کردگار                                        طبیعت بزرگترین دانشگاه و پر رمز و راز ترین کلاس برای بشریت است

بررسی طرح نگهداری و توسعه ذخیره گاههای جنگلی(احيا و بهره برداري گون کتيرایی) به منظور حفظ و توسعه رویشگاه های موجود و ذخایر ژنتیکی

شهدخت امامزاده ای
دانشجوی کارشناس ارشد مهندسی منابع طبیعی ارزیابی و آمایش سرزمین دانشگاه پیام نور مرکزتهران-شرق

 مقدمه:
بهره ­برداري از محصولات فرعي مرتعي و جنگلي از روزگاران گذشته براي رفع نيازهاي بشر انجام مي­شده است. مراتع با تنوع گياهي و ظرفيت بالقوه خود يكي از منابع مهم اقتصادي بشمار مي­آيند كه از نظر توليد علوفه و محصولات فرعي بسيار حائز اهميت است. از جمله محصولات فرعي جنگل و مرتع، گياهان داروئي مي­باشند كه مراتع را غناي بيشتري بخشيده­اند. اين گياهان از قديم­الايام در طب سنتي كاربرد داشته­اند. تنوع آب و هوايي و اقليمي باعث شده كه گونه­هاي مختلفي از گياهان مرتعي و جنگلي و نيز داروئي در مناطق مختلف كشور تكثير و توسعه يابند و گذشته از آن به عنوان يك منبع درآمد و زمينه اشتغال براي ساكنين اين مناطق محسوب مي­گردند (باقرزاده و همکاران، 1379). يكي از فراورده­هاي مهم داروئي و صنعتي مراتع كشور كتيرا مي­باشد كه از تيغ­زني گون‌هاي مولد كتيرا بدست مي­آيد. كتيرا در صنايع داروسازي، نساجي، كاغذسازي، آرايشي و بهداشتي مورد استفاده قرار مي­گيرد و امروزه به عنوان یک استابیلایزر‌ (قوام دهنده) در این صنایع استفاده می‌شود. ارزش اقتصادي محصول كتيرا بهره­برداري از گونهاي مولد را امري اجتناب­ناپذير ساخته است، بنابراين با توجه به ارزش اقتصادي و حفاظتي گونهاي مولد كتيرا لازم است براي حفظ بقا و زادآوري آنها اقدام جدي صورت گيرد. يكي از عوامل مهم نابودي گونهاي مولد كتيرا بهره­برداري غيراصولي از آنها است(باقرزاده و همکاران، 1385). يكي از اهداف تهيه اين طرح جلوگيري از برداشت بی‌رویه و بهره برداری غیر اصولی از گون‌های کتیرایی و برنامه­ريزي اصولي علمي به منظور حفظ و توسعه رويشگاه‌هاي موجود و ذخاير ژنتيكي مي­باشد كه با مطالعه وضع موجود مرتع از قبیل پوشش گیاهی و همچنین پتانسیل بالقوه محصولات فرعی همچون گون ها و تولید کتیرای حاصله از آن به میزان مجاز برداشت اشاره شود تا بهره برداران در چارچوب طرح کارشناسی شده اقدام به برداشت اصولی و استفاده از این منابع خدادادی نمایند و جهت تحقق اين امر لازم است كه كارشناس ناظر اداره منابع طبيعي و آبخيزداري شهرستان در تمامي مراحل بهره­برداري حضور و نظارت دقيق بر نحوه تيغ­زني مجري طرح داشته باشد تا بتوان ضمن حفظ اين گونه­هاي باارزش مرتعي، بهره­برداري مستمر از بستر توليد توسط افراد محلي صورت گيرد و با رعایت مفاد توسعه پایدار این ذخایر هم برای نسل امروز قابل استفاده و هم برای نسل آینده ماندگار باشد.
 
                                         کتیرای حاصل از گون زرد

 


کتیرای حاصل از گون سفید
کتیرا :
شیرابه تولیدی گون پنبه­ای(Astragalus gossypinus)، کتیرای مفتولی و در گون زرد ( A. verus) کتیرای خرمنی نامیده می­شود. این ماده ابتدا در سلولهای ساقه بوجود آمده و پس از تجزیه شدن این سلولها و همچنین مواد پکتینی و تیغه میانی سلولها، به تدریج مجاری یا کانالهایی بوجود آید که محل تجمع کتیرا می­باشد. کتیرا بطور گسترده مصارف متنوعی را دارا می­باشد. این ماده به عنوان استابیلایزر در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی، بهداشتی کاربرد عمده دارد.
در یک تقسيم بندی، کتیرا از نظر رنگ و اندازه به دو دسته تقسیم می­شود :
کتیرای مفتولی(سفید) : قطعات این نوع کتیرا بر اثر تراوش سریع، صاف تا اندکی چین خورده است. رنگ کتیرا سفید می­باشد و به کتیرای مفتولی یا سفید معروف است.
کتیرای خرمنی(زرد) : این نوع کتیرا به اشکال باد بزنی، بی­شکل یا تکه­ای و گرد می­باشد که به علت ایجاد شکاف عمیق و طولانی حاصل می گردد. رنگ این نوع کتیرا کرم، نخودی، زرد و یا گاهی دارای لکه­های قرمز است.                  
علیرغم مهیا بودن شرایط مناسب برای تجدید حیات این گونه گون ها (عموماً بواسطه عدم چرا و امکان بذر‌ریزی کامل)، متأسفانه بهره­برداری نامناسب مانند ایجاد شیار عمیق، تعداد زیاد شیار و... موجبات کاهش تولید، ضعف و نابودی آنها را فراهم می­آورد و در مجموع عواملی مانند ارتفاع گیاه، بزرگی تاج، قطر یقه، سن، شادابی، نوع تیغ زدن، دفعات تیغ­زدن و زمان تیغ­زدن همگی به نوعی در میزان کتیرای تولیدی، سلامت و پایداری گیاه مؤثر می­باشند(طرح بهره برداری کتیرای مرتع رهق شهرستان کاشان، 1390). بعضی بررسی­ها نشان می­دهد که در بین عناصر معدنی موجود در کتیرای استحصالی، فسفر کمترین میزان و کلسیم بیشترین درصد را تشکیل می­دهد. بطور کلی نوع گون، منطقه رویش آن، میزان بارندگی، ارتفاع از سطح دریا و... بر روی خواص فیزیکی و ترکیب شیمیایی کتیرا تأثیر می­گذارد. همچنین کتیرای مفتولی از نظر مواد معدنی نسبت به کتیرای خرمنی مرغوب­تر (بواسطه درصد کمتر کلسیم و منیزیم) و کتیرای مفتولی کرمانشاه و کتیرای خرمنی همدان نسبت به بسیاری از کتیراهای سفید و زرد سایر مناطق از نظر مواد معدنی مرغوب‌تر می‌باشند(مقیمی، جواد،1384). البته مرغوبیت کتیرای مفتولی در میزان قوام دهندگی آن نسبت به کتیرای خرمنی می‌باشد.
تاریخچه بهره برداری:
به دلیل عدم وجود کتابچه مدون وهم چنین پرونده بهره برداری در محدوده طرح هیچ آماری در خصوص بهره برداری از گون مولد وجود نداشته ولی با مصاحبه با ساکنین اطراف محدوده مورد مطالعه مشخص شد که افراد بومی مهارتی در کتیرازنی نداشته و از منطقه تیران و کرون کتیرا زن وارد می شده است که تلاش برای یافتن افراد بوی ماهر در کتیرازنی وجود دارد.
مطابق با اطلاعات مندرج در پرونده مرتع آخرین ممیزی این مراتع به1/4/1388 باز می‌گردد که اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان یک فقره پروانه چرا به نام شورای اسلامی گشنیزجان و به  نمایندگی از طرف 64 نفر از دامداران محلی با تعداد دام مجاز 768 واحد دامی صادر نموده  است که کلاسه پرونده این سامانه عرف  72-16-26 می باشد و تعداد بهره بردار 64 نفر و روش بهره برداری متناوب و وضعیت بهره برداری مشاعی و روستایی و وضعیت ممیزی شورایی است.  (اداره بايگاني اداره کل منابع طبيعي و آبخيزداري استان اصفهان و نرم افزار جامع مميزي مرتع ، 1391).
 
 

اهداف طرح

 اهداف اصلی

 مطالعه دقیق به منظور استفاده از استعدادهای موجود در عرصه
 برنامه ریزی اصولی و عملی به منظور حفظ و توسعه رویشگاه های موجود و ذخایر ژنتیکی
 تهیه طرح همسو با طرح های جنگلداری ، مرتعداری و بیابان‌زدایی بر مبنای مدیریت منابع (جنگل، مرتع و بیابان )
 اشتغال‌زایی و افزایش توان اقتصادی بهره برداران عرفی و اهالی منطقه
 بهره برداری مستمر از بستر تولید توسط افراد محلی و در قالب تشکل های مردمی
کسب مشارکت افراد محلی و بهره برداران عرفی در اجرای برنامه های پیش بینی شده طرح به ویژه اجرای عملیات احیاء و اصلاح
 توسعه صنایع دارویی- صنعتی کشور و همچنین توسعه صادرات غیرنفتی و به تبع آن افزایش قدرت و توان اقتصاد ملی کشور
 اهداف فرعی
 استفاده از پتانسیل وجود گیاهان دارویی متنوع در منطقه
وضعیت اقتصادی و اجتماعی ساکنین محدوده طرح
طبق سرشماری نفوس و مسکن سال 1385 در روستای گشنیزجان 540 خانوار وجود داشته و تا 2299 نفر سکنه دارد. که این آمار در سال 1390 به 633 خانوار و 2354 نفر افزایش داشته است. (سرشماری عمومی نفوس و مسکن، مرکز بهداشت رزوه و گشنیزجان). وضعیت معیشتی مردم بر پایه دامداری و کشاورزی استوار بوده است. مردم روستا اکثراً تحصیلات در حد مقطع راهنمایی دارند. از امکانات آموزشی، رفاهی و بهداشتی کمی برخوردار بوده به طوری که منطقه دارای یک واحد خانه بهداشت بوده اما فاقد آب و فاضلاب روستایی می باشد. در این روستا سوخت نفت از طریق شعبه شرکت نفت تأمین می شود. (معاونت طرح و برنامه مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان چادگان،1390). در روستای گشنیزجان محصولات کشاورزی نظیر سیب زمینی، گندم، جو، اسپرس، یونجه، حبوبات کشت می شود. (افشاری، اداره جهاد کشاورزی، 1390). لیست دامداران روستای گشنیزجان در پیوست موجود می باشد(اداره مرتع، اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان،1391).
 
 
 

3- موارد و روش کار
موقعیت منطقه

مرتع محدوده طرح در فاصله 9 کیلومتری شرق شهر چادگان واقع گردیده است. مرتع محدوده طرح در فاصله 9 کیلومتری شرق شهر چادگان واقع گردیده است . محدوده طرح در 23 پلاک ثبتی قرار گرفته است.
از شمال : آبريزكوه بيدك-نقاط ارتفاعي2725و2910و2835و2885و2923متر
از جنوب: حدمراتع مشهدكاوه وعادگان ازتپه گزلوبه ارتفاع2420متر ورودخانه پلاسجان
از شرق: حدپلاك ثبتي60/20 موسوم به مزرعه و مراتع برآفتاب رزوه و مراتع جهان كهريزي و مشهدكاوه جاده لاپله (منصوريه) به گشنيزجان و آبريز تپه هاي آغل دره و سليمان اولن و دوزداشي و آن گديگي به ارتفاع2400متر
از غرب: حدمرتع اسكندري از نقطه ارتفاعي 2923 متر بخورد به آغل سنجدي و نقاط ارتفاعي2232 و 2194و 2172متر
 
 

 
 
 
1: نقشه موقعیت محدوده طرح گشنیزجان  در استان اصفهان و  شهرستان چادگان
 
 

شرایط توپوگرافی
 
محدوده طرح بصورت دشت حداقل ارتفاع 2210متر و حداکثر ارتفاع 2978 متر از سطح دریا می‌باشد و ارتفاع متوسط محدوده طرح با استفاده از نقشه و منحنی هیپسومتری 2237 متر برآورد گردید. شیب اکثر نقاط منطقه بین %5-0 می‌باشد. شیب متوسط محدوده طرح 46/9 درصد می‌باشد همچنین جهت شیب غالب، جنوب غربی می‌باشد (یافته های تحقیق،تحلیل ازطریق نرم افزار ARC GIS). نقشه شماره 2،3،4 و 5 به ترتیب توپوگرافی سامانه عرفی گشنیزجان ، نقشه طبقات ارتفاعی، شیب و جهت شیب منطقه را نشان می‌دهد.
 

وضعیت خاکشناسی
 
در بررسی وضعیت خاک منطقه با توجه به مطالعات صحرایی و استفاده از مقاطع طبیعی مطالعات توجیهی حوضه آبخیز سد زاینده رود، پارسل B2، پروفیل علی آباد که نزدیکترین مقطع به عرصه مطالعاتی گشنیزجان می باشد همچنین با مطالعه نقشه خاکشناسی منطقه مشخص گردید که در منطقه مطالعاتی دو تیپ فلات ها و تراسهاي بالايي Plateu and upper trraces (3) و تیپ واريزه هاي بادبزني شكل سنگريزه دار Gravelly colluvial fans (8) وجود دارد
 

وضعیت زمین شناسی
 
سازندهای موجود در  محدوده مورد مطالعه به شرح زیر میباشد(مدنی و شفیقی 1382، احمدی 1367):
سازند K1aml
این سازند شامل واحد زمین شناسی Klsol بوده و شامل سنگ آهک های خاکستری، ضخیم و مدور توده‌ای و بستری می‌باشد.
سازند Mgs
این سازند شامل واحد زمین شناسی Mlgs بوده  و شامل مارل های گچی و نمکی و خاکستری و قرمز که به صورت متناوب با سنگ آهک های رسی قرار گرفته‌است.
سازند L.met
این سازند شمال واحد زمین شناسی  pCmt2بوده و شامل سنگ های دگرگون شده ی منطقه ای کم ارزش است.
جدول : اطلاعات زمین شناسی مربوط به عرف گشنیزجان (مطالعات ژئومورفولوژی 1378).
سازند واحد شرح
K1aml Klsol Grey ، thick - bedded to massive orbitolina limestone
L.met pCmt2 Low - grade ، regional metamorphic rocks
 (Green Schist Facies)
Mgs Mlgs Anhydrite ، salt ، grey and red marl alternating with anhydrite ، argillaceous limestone and limestone
( GACHSARAN FM).
 
 

وضعیت آب و هوایی
 
آب و هوا (اقلیم) عبارت است از هوای غالب در یک محل در دراز مدت(کاویانی و علیجانی1383). برای شناسایی اقلیم یک منطقه عناصر متعددي چون دما، بارش، رطوبت و غيره به صورت یکجا مورد بررسی آماری قرار می­­گیرد. اين فرايند به معناي حجم عظيمي از داده ها و اطلاعات است. برنامه ريزان نمي توانند يک برنامه مجزا را براي شرايط آب و هوايي هر ايستگاه ایجاد و آن را شناسایی کنند. از اين رو اين وظيفه اقليم شناسان است که شرايط اقليمي هر منطقه را طبقه بندي و اقليم آن را مشخص نمايند. از طرف ديگر بسياري از فرايندهاي مرتبط با معضلات محيطي به شدت تحت تأثير گردش هاي جوي هستند. بنابراين اگر دانشمندان، متخصصان برنامه ريزي محيطي و سياست مداران بدانند که گردش هاي جوي چگونه رفتار محيط را متأثر مي سازد، مي توانند راههاي بهتري براي کاهش معضلات محيطي پيدا کنند.
 

بررسي ايستگاه‌هاي هواشناسي موجود در حوزه و اطراف آن
 
  • منطقه ای که مورد شناسایی اقلیم قرار گرفته است شامل  عرف گشنیزجان می­باشد. این مناطق در محدوده­ی شهرستان چادگان واقع شده است و نزدیک ترین ایستگاه هواشناسی به آن ایستگاه اقلیمی چادگان می باشد. این ایستگاه از سال 1974 تا 2005 یعنی به مدت 32 سال آمار و اطلاعات هواشناسی دارد و به خاطر نزدیکی به عرف های مورد مطالعه چه از لحاظ بعد مسافت و چه از لحاظ ارتفاع بهترین گزینه برای مطالعات اقلیمی عرف­ گشنیزجان است. برای تعیین اقلیم و پهنه بندی اقلیمی منطقه به داده­های بیش از یک ایستگاه هواشناسی احتیاج است و بدین منظور اطلاعات سایر ایستگاه های اطراف که بیشترین نزدیکی را به منطقه داشته اند آورده شده است. ایستگاههای سینوپتیک اصفهان، داران و کوهرنگ به اضافه ایستگاه چادگان از جمله این ایستگاهها هستند اما برای این سامانه عرف به دلیل جامع بودن اطلاعات ایستگاه چادگان از این ایستگاه استفاده شده است. برای منطقه ی گشنیزجان سه عرف جدا از هم به نام های دمیرچی، قیزبلاغی و قارشی آباد تعیین شده است. مشخصات منطقه مورد نظر در جدول 8 قابل شناسایی است.
 
جدول  : مشخصات ایستگاه های مورد مطالعه
 

ایستگاه طول عرض نوع ايستگاه سال های آماری ارتفاع
اصفهان E´40    ˚51 N´37    ˚32 سينوپتيك 1951-2005 1550
داران E ´22    50 N ´58    ˚32 سینوپتیک 1989-2005 2290
چادگان E ´38    ˚50 N ´46    ˚32 اقلیمی 1974-2005 2100
کوهرنگ E ´7    ˚50 N ´26    ˚32 سينوپتيك 1987-2005 2285
 
 
 
 
 
 
جدول : فاصله مناطق مورد مطالعه  با ایستگاه های انتخابی

ایستگاه فاصله تا عرف گشنیزجان قارشی آباد به کیلومتر فاصله تا عرف گشنیزجان قیزبلاغی به کیلومتر فاصله تا عرف دمیرچی گشنیزجان به کیلومتر
اصفهان 92 95 90
داران 24 20 20
چادگان 14 17 13
کوهرنگ 50 50 58
 
 
 

دما
دماي هوا يکي از عوامل مهم در مطالعات هواشناسي و اقليم شناسي هر منطقه مي‌باشد . اين پارامتر در ايستگاه‌ چادگان مورد بررسي قرار گرفت.
 برای شناسایی چگونگی دمای عرف گشنیزجان و محاسبات آن از ایستگاه چادگان استفاده شده است این آمار از سال 1974 تا 2005 میلادی موجود است. طبق بررسی آماری مشاهده می شود که در بین سال هایی که آمار همه ی ماه‌ها کامل بوده است سال 1962 با دمای3/8 سانتیگراد خنک ترین سال و  سال 2001 با دمای 53/11 سانتیگراد  گرم ترین سال دوره آماری بوده است.
میانگین دمای ماهانه در طول 32 سال نشان می دهد که در این ایستگاه ماههای دی و بهمن (ژانویه) با میانگین 4-  سانتیگراد سردترین ماه و تیر و مرداد (ژولای) با میانگین دمای 7/22 سانتیگراد درجه گرم ترین ماه سال شناسایی شده است. همچنین مطابق آمار ایستگاه چادگان میانگین دمای سالانه معادل 1/10 درجه سانتیگراد است.
 

 
نمودار 1: نمودار میانگین دمای ماهانه در طی 32 سال اخذ داده ایستگاه چادگان
 
 

بارش
برای شناسایی چگونگی بارش عرف گشنیزجان و محاسبات آن از ایستگاه چادگان استفاده شده است. آمار ریزش های جوی سال های 1974 تا 2005 در گزارش ارائه شده است. . طبق بررسی آماری مشاهده می‌شود که در بین سال هایی که آمار همه ی ماه ها کامل بوده است بارش های سالیانه مشاهده می شود که سال 1993 با 533 میلی متر پرباران ترین و سال با 1983 با 1/205 میلی متر خشکترین سال می باشد. میانگین بارش ماهانه در طول 32 سال نشان می دهد که ماه های تیر و مرداد (ژولای) با میانگین 1 میلی متر کم بارش ترین ماه های سال و ماه های اسفند و فروردین (مارس) با 9/65 میلی مترپربارش ترین آن‌ها در سال شناسایی شده است. همچنین میانگین بارش سالانه در ایستگاه چادگان 1/325 میلیمتر است.
 

نمودار 2: نمودار میانگین بارش ماهانه در طی 32 سال اخذ داده ایستگاه چادگان
 

ا قلیم
برای تعیین نوع آب و هوای مناطق مختلف روش های متعددی اعم از روش های نوین و سنتی وجود دارد. در این پژوهش از روش دومارتن اصلاح شده بهره گرفته شده است
روش دومارتن اصلاح شده
فرمولهای اقلیمی توابعی هستند که در آنها دو یا چند عنصر اقلیمی بکار رفته و بر حسب مقادیر عددی که برای یک منطقه بدست می آید نوع آب و هوای آن منطقه مشخص می شود. مقدار بدست آمده را ضریب اقلیمی گویند از آن جمله می توان به ضریب اقلیمی ترانسو ، ایوانف ، دومارتن و بارات اشاره کرد
 

تشریح جامعه گیاهی محدوده طرح

پوشش گیاهی یک منطقه نشان دهنده وضعیت آب و هوایی، نوع خاک، وضعیت اقتصادی و اجتماعی، تاریخچه بهره برداری از مرتع، اثر عوامل مدیریتی و به طور کلی نشان دهنده رابطه انسان، محیط و گیاهان در یک منطقه است.
مطالعات مرتعداری و پوشش گیاهی در حوزه  مطالعات محصولات قابل بهره برداری شامل مواردی چون تیپ بندی پوشش گیاهی، شناسایی گونه های هر تیپ و... می باشد که اطلاعات پایه ای را برای اعمال مدیریت صحیح، بهره برداری مناسب، اجرای برنامه های اصلاحی و احیایی مراتع و استفاده بهینه از امکانات بالقوه در دسترس مرتعدار قرار می دهد.
 

تهیه فهرست گونه ای منطقه مورد مطالعه
 
در اراضی مرتعی محدوده طرح یک تیپ گیاهی دیده شده است که گونه های غالب آن عبارتند از:             
تیپ شماره 1:                                                                         

  • Astragalus verus       3-Phlomis persica            -1-Eringium billardieri    
 
 

مشخصات گیاه شناسی و رویشگاهی گیاه مورد بهره برداری
 
کشور ایران با وسعت زیاد و تنوع آب و هوایی و خاک و نیز با وجود شرایط زمین شناسی و توپوگرافی خاص در مرزهای سیاسی خود به ویژه در غرب و همچنین نفوذ اقالیم آب و هوایی و برخورد جریانات گوناگون جوی در مناطق مختلف کشور شرایط مطلوبی را برای پیدایش گیاهان و استقرار و پایداری آن ها فراهم آورده است. شاید ذکر این مطلب ضرورت داشته باشد که کشور ایران در نقاط مرتفع یک گونستان و در اراضی پست یک درمنه زار به حساب می آید. از آنجا که تعدد فراوان گون های ایران در مقایسه با کل فلور کشور  آن را شامل می شود و از طرف دیگر با توجه به خصلت مقاومت در برابر خشکی و نورپسندی شدید در جامعه پذیری گون ها ، ایجاد محیط مناسب برای رشد جمعی و گروهی آنها، هر گونه برنامه ریزی و بهره برداری صنعتی، دارویی، علوفه ای را اقتصادی جلوه می دهد.


گون ها، نباتات بوته‌ای یا علفی چند ساله و یا یک ساله ای هستند که در 8  زیر جنس  و حدود 85 بخش  قرار می گیرند.  اغلب آنها علفی یکساله و یا چند ساله می باشند و فقط تعداد محدودی از آنها حالت درختچه ای و بوته ای چند ساله دارند. این گونه ها اغلب در نقاط استپی و کوهستانی کشور ما می رویند.   اغلب آنها خار دارند و نام گونه های خاردار آن عموماً به فارسی (گون) می باشد که در استان اصفهان منطقه سمیرم به آن (گینه) نیز می گویند. نام عربی آن (محلب العقاب) ویا (اصابع العروس) می باشد. برخی از این گونه ها دارای صمغی به نام کتیرا و برخی دیگر از لحاظ علوفه ای واجد اهمیت هستند که این گونه ها از نظر اقتصادی نیز حائز اهمیت می باشند.

برخی از گون ها به لحاظ جذب سلنیوم از خاک، سمی هستند و با پی بردن به وجود سلنیوم در این نباتات می توان به وجود اورانیوم در کشور آگاه شد. همان گونه که اشاره شد گون ها از تنوع بسیار زیادی برخوردارند و ایران از جمله کشورهایی است که در عالم گیاهی به لحاظ تعداد کثیر گون های موجود در آن به کشور گون ها معروف است و بنابر اظهار گیاه شناسان بزرگی چون لینه و  در هیچ کجای دنیا این تعداد از گونه گون را نمی توان یک جا مشاهده کرد.

گونه­ های گون پنبه­ای و زرد از گیاهان مرتعی، صنعتی و حفاظتی هستند که بصورت گونه غالب و همراه در تیپهای مرتعی، به ویژه در غرب کشور، در سطوح وسیعی گسترش یافته اند. مقاومت به سرما، یخبندان، خشکی و نیز حفاظت و کنترل فرسایش خاک از خصوصیات بارز این گونها می­باشد. کوچکی سطح برگ و خاردار بودن موجب تحمل و مقاومت قابل توجه آنها در مقابل خشکی و خشکسالی شده است. پوشش تاجی نسبتاً وسیع، فشرده و لمیده آنها بر سطح خاک نیز موجب جلوگیری از فرسایش پاشمانی، کاهش روان آب و فرسایش خاک، بویژه در مناطق شیب­دار، می­گردند. در مقابل، علوفه تولیدی قابل استفاده دام ناچیز و بمانند سایر گونه­های تولید کننده کتیرا، تمامی سطح این نوع گونها پوشیده از خار است که مانعی جدی برای چرا و لگدکوب شدن توسط دام می­باشد

مرفولوژی

گون زرد) گون تلخ) (مولد کتیرای خرمنی)
Astragalus verus
Syn:Astragalus parrowianus
Family: Papilionaceae
Genus: Astragalus
 گونه گون زرد، گیاهی چند ساله، بوته ای، با ساقه چوبی مشخص می باشد که دارای خارهای زرد رنگ و برگهای مرکب با 5 تا 6 جفت برگچه نیزه ای و کشیده است که برگچه انتهایی به یک خار ختم می شود. محور گل کوتاه و گل های فراوان آن بذر زیادی تولید می کنند. این گونه عمدتاً در ارتفاعات البرز و دره کرج و همچنین کوههای زاگرس و کرمانشاه دیده می شود و چون آن را برای اولین بار بر روی ارتفاعات معروف به (پرو) در کرمانشاه دیده اند نام گونه، از نام محل رویشگاه گون گرفته شده است.
گون زرد گونه­ای چند­ساله است که عمر آن به بیش از 30 سال می­رسد. در این گیاه کليه برگچه ها دوکي با انتهاي گرد و محور گل کوتاه است. تکثیر این گیاه از طریق بذر است و از 5 سالگی می­توان از آنها بهره‌برداری نمود. گونه گون زرد جزء گونه­های غیرخوشخوراک بوده و به دلیل حالت گزرومورفی تاج گیاه و دارا بودن سیستم ریشه­ای طویل به خشکسالی مقاوم بوده و با شرایط ادافیکی و محیطی متنوع سازگار است.
اين گونه گون در ارتفاعات رشته کوههاي زاگرس، مناطق نيمه استپي و دامنه کوههاي اصفهان ديده مي‌شود. اين نوع گون در استان اصفهان به نام محلي تلخه شناخته شده است و از آن کتيراي زرد (خرمني) استخراج مي­کنند. کتیرای حاصل از این گونه زرد رنگ بوده و به نام کتیرای زرد و در بازار به کتیرای خرمنی معروف است که از نظر مرغوبیت در حد پایین تری نسبت به کتیرای سفید (مفتولی) می باشد. قطعات کتیرای این گونه به شکل بادبزنی، نواری نازک و کم و بیش صاف و در مواردی بی شکل است که از کتیرای مفتولی سخت تر می باشد(طرح بهره برداری کتیرای سامانه عرفی چیر چیر گل افشان شهرستان سمیرم، 1390).
شکل‌های 2 تا 5 نمای گون سفید و زرد را در طبیعت و همچنین نمونه های هرباریومی آن که توسط دکتر معصومی شناسایی شده است را نشان می دهد.

 فنولوژی

گون زرد) گون تلخ) (مولد کتیرای خرمنی)
مطالعات فنولوژی نشان می دهد که پس از ذوب برفها همراه با گرم شدن هوا رشد گیاه از جوانه های قاعده سال قبل شروع شده و شاخه های جدید تشکیل می گردد و بسته به شرایط اقلیمی منطقه، رشد گیاه تا اواخر آبان ماه می تواند ادامه یابد. از اوایل آذر ماه شاخ و برگ گیاه خشک شده و گیاه به خواب زمستانی می‌رود. موسم گل دهی، خرداد و تیر ماه و مدت آن (طول دوره گلدهی) به طور متوسط در گون زرد 30 روز می باشد که حداکثر رشد و نمو گیاه در تیر و مرداد می باشد.
رشد سالانه گون زرد بسته به دماي سالانه هوا از دهم تا آخر اسفندماه شروع مي­شود. رشد رویشی گیاه از اول فروردین ماه شروع و تا پانزدهم تیرماه ادامه دارد. ظهور گلها در این گیاه بصورت تدریجی می­باشد، بدین صورت که از پانزدهم خرداد شروع و تا دهم تیرماه ادامه دارد. گلدهی کامل در سالهای مختلف متفاوت است و این پدیده از دهم تا آخر تیرماه دیده می شود. تشکیل بذر از اول مرداد شروع و تا آخر آن ادامه دارد. رسیدن بذور از 20 مرداد آغاز و تا آخر شهریور ادامه داشته و ریزش آنها از 15 مهرماه شروع و تا نیمه آبان ماه ادامه می­یابد. با توجه به میزان رطوبت و درجه حرارت، شروع مرحله خواب زمستانه در سالهای مختلف متفاوت بوده و از 15 مهرماه تا 10 آبان ماه متغیر می­باشد.( باقرزاده و همكاران. 1379).

ویژگی‌ها، خواص و کاربرد محصول مورد بهره برداری (کتیرا)

کتیرا صمغی است با نام انگلیسی  Gum tragacanth سخت و مقاوم و بدون بو، کمی شیرین و به رنگ‌های سفید، زرد و کرم که در گرمای 100 درجه، 15 درصد آب خود را از دست می دهد و از سوختن آن خاکستری معادل 3 تا 4 درصد وزن اولیه برجای می ماند.
کتیرا در آب کاملاً حل نشده و اگر آن را با آب مخلوط کنیم، متورم شده و مایعی ضخیم و لزج تولید می کند که در دو قسمت جدا از هم دیده می شود، یکی محلول و دیگری غیر محلول که با عبور دادن مایع از صافی می توان قسمت محلول Tragacanthine   که 30 درصد کتیرا را تشکیل می دهد  از قسمت غیر محلول  bassorine که 60 تا 70 درصد کتیرا را تشکیل می دهد، جدا نمود. اگر میزان Tragacanthine کمتر و میزان bassorine بیشتر باشد، مرغوبیت کتیرا بالاتر خواهد بود زیرا مقدار چسبندگی و موسیلاژ کتیرا بستگی به میزان bassorine موجود در کتیرا دارد. در کتیرا علاوه بر ترکیبات فوق، آب، نشاسته، سلولز و ترکیبات ازت دار نیز موجود می باشد.
کتیرا در داروسازی برای تهیه موسیلاژ (به عنوان عامل امولسیون کننده)، چسب در ساخت قرصهای مختلف و برای معلق نگه داشتن گردهای دارویی غیر محلول در آب به کار می رود. همچنین در صنایع آرایشی در ساخت لوسیونها، به عنوان نرم کننده و امولسیون کننده در ساخت کرم های دست وصورت، کرم های بدون چربی و شامپوها به طور گسترده کاربرد دارد. صمغ کتیرا در صنایع نساجی، کاغذ سازی، کفاشی و برای چسباندن دندان های مصنوعی مورد استفاده دارد. در کل امروزه کتیرا به عنوان یک ماده استبیلایزر (قوام دهنده) در صنایع مختلف داروسازی،آرایشی، بهداشتی و غذایی کاربرد دارد. اثر درمانی مشخص در پزشکی جدید ندارد، ولی در طب سنتی از آب بوته جهت درمان سرفه، تنگی نفس، زخم ریه، به عنوان پادزهر، ملین، دافع دردهای کلیه، مثانه و ناراحتی های چشم استفاده می شود. شکل‌های 6 و 7 نمای کتیرای حاصل از گون سفید و زرد را نشان می دهد. (طرح بهره برداری کتیرا سامانه عرف آق چشمه، 1389).
کتیرا در داروسازی برای تهیه موسیلاژ (به عنوان عامل امولسیون کننده)، چسب در ساخت قرصهای مختلف و برای معلق نگه داشتن گردهای دارویی غیر محلول در آب به کار می رود. همچنین در صنایع آرایشی در ساخت لوسیونها، به عنوان نرم کننده و امولسیون کننده در ساخت کرم های دست وصورت، کرم های بدون چربی و شامپوها به طور گسترده کاربرد دارد. صمغ کتیرا در صنایع نساجی، کاغذ سازی، کفاشی و برای چسباندن دندان های مصنوعی مورد استفاده دارد. در کل امروزه کتیرا به عنوان یک ماده استبیلایزر (قوام دهنده) در صنایع مختلف داروسازی،آرایشی، بهداشتی و غذایی کاربرد دارد. اثر درمانی مشخص در پزشکی جدید ندارد، ولی در طب سنتی از آب بوته جهت درمان سرفه، تنگی نفس، زخم ریه، به عنوان پادزهر، ملین، دافع دردهای کلیه، مثانه و ناراحتی های چشم استفاده می شود. شکل‌های 6 و 7 نمای کتیرای حاصل از گون سفید و زرد را نشان می دهد. (طرح بهره برداری کتیرا سامانه عرف آق چشمه، 1389).
 

ویژگیها و کاربرد
شیرابه تولیدی گون پنبه­ای(Astragalus gossypinus)، کتیرای مفتولی و در گون زرد ( A. verus) کتیرای خرمنی نامیده می­شود. این ماده ابتدا در سلولهای ساقه بوجود آمده و پس از تجزیه شدن این سلولها و همچنین مواد پکتینی و تیغه میانی سلولها، به تدریج مجاری یا کانالهایی بوجود آید که محل تجمع کتیرا می­باشد. کتیرا بطور گسترده مصارف متنوعی را دارا می­باشد. این ماده به عنوان استابیلایزر در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی، بهداشتی کاربرد عمده دارد.
  • در یک تقسيم بندی، کتیرا از نظر رنگ و اندازه به دو دسته تقسیم می­شود :
  • کتیرای مفتولی(سفید) : قطعات این نوع کتیرا بر اثر تراوش سریع، صاف تا اندکی چین خورده است. رنگ کتیرا سفید می­باشد و به کتیرای مفتولی یا سفید معروف است.
  • کتیرای خرمنی(زرد) : این نوع کتیرا به اشکال باد بزنی، بی­شکل یا تکه­ای و گرد می­باشد که به علت ایجاد شکاف عمیق و طولانی حاصل می گردد. رنگ این نوع کتیرا کرم، نخودی، زرد و یا گاهی دارای لکه­های قرمز است.
 

مطالعات و عملیات صحرایی در عرصه طرح

جهت استفاده بهینه از مرتع و پوشش گیاهی قابل بهره برداری آن  جهت محصولات فرعی، هر گونه فعالیتی باید بر اساس یک برنامه سیستمی منظم صورت گیرد که اصطلاحاً به آن طرح بهره برداری می گویند. اهداف عمده در مطالعات بهره برداری منطقه عبارتند از:
  1. شناسایی گونه های منطقه
  2. تفکیک تیپ های گون منطقه
  3. اندازه گیری پوشش تاجی گون کتیرایی
برآورد تولید کتیرا به ازای تاج پوشش گون‌های کتیرایی
 

  • 1 شناسایی محدوده طرح
  • در اولین مرحله از مطالعه رویشگاه، نقشه محدوده عرف مورد نظر ترسیم گردید سپس با استفاده از نقشه های توپوگرافی 1:25000 منطقه (فایل های Dgn)؛ محدوده اراضی مرتعی، کشاورزی (مستثنیات)، اراضی سنگلاخی و صخره‌ای با بازدید صحرایی تعیین شده و روی نقشه ترسیم گردید. تفکیک محدوده اراضی به این ترتیب انجام گرفت که شخص مطالعه کننده ابتدا مکان خود را روی نقشه تعیین نموده و با حرکت در منطقه، محدوده اراضی را با توجه به عوارض زمینی و طبیعی نظیر کوه، دره، رودخانه و یا جاده و غیره تعیین کرده و سپس در داخل یک قطعه که امکان اشتباه را به میزان قابل توجهی کم می‌کند، محدوده‌یی که جهت بهره برداری گون مناسب تشخیص داده می شوند
درجه بندي کتيرا
در ايران و برخي ديگر از کشورها کتيرا را از نظر مرغوبيت کتيرا پس از آزمون ویسکوزیته به شرح جدول ذيل درجه­بندي مي‌کنند و بر اساس نمراتي که به محصول کتيرا داده مي­شود در صنايع مختلف مورد استفاده قرار مي­گيرد(طرح بهره برداری کتیرای مرتع رهق شهرستان کاشان، 1390).
 
جدول : درجه مرغوبيت انواع کتيرا

نوع کتيرا درجه ارزش نسبي نوع کتيرا درجه ارزش نسبي
سفيد 1 100 زرد 26 38
سفيد 2 93 زرد 27 34
سفيد 3 82 زرد 28 29
سفيد 4 62 زرد 55 26
سفيد 5 41      
 
 
 

روش و زمان بهره برداري كتيرا

  1. روش بهره برداری از کتیرا  به صورت تناوبی سه ساله است، یعنی پس از یک سال بهره­برداری حداقل 2 سال استراحت داده می­شود. در جدول شماره 26 تناوب بهره­برداری آورده شده است.
  2. براي زمان شروع بهره­برداري و در طول مدت بهره­برداري بايستي شرايط برداشت مهيا باشد لذا اولاً بايد هوا گرم باشد تا شيره پرورده به سهولت در جريان باشد و کتیرا از محل شکاف ایجاد شده خارج شود، ثانياً با نظر به اينکه بارندگي موجب پرشدن گوده­هاي پاي بوته گون مي­گردد و کتيراي استخراج شده را به گل و لاي آغشته مي­نمايد که موجب کاسته­شدن کيفيت محصول مي­گردد، بايد زمان بهره­برداري پس از آخرين بارندگي­هاي بهاري باشد. با تجربه­هاي به دست آمده در منطقه مورد نظر، مناسب­ترین زمان برای شروع بهره­برداری كتيراي مفتولي (سفيد)، پس از پایان رشد رویشی از نیمه دوم خردادماه و براي كتيراي خرمني (زرد)، اول تيرماه تا حداکثر دو ماه بعد می­باشد. بهره­برداری در فصل پاییز ممنوع بوده و حداکثر باید تا پایان شهریورماه خاتمه یابد (مقیمی، 1384).
  3. در گون پنبه­ای بهره­برداری فقط روی بوته­های سالم، شاداب و میان‌سال به بالا که حداقل دارای 400 سانتیمترمربع (20×20)تاج پوشش باشند و در گون زرد بهره­برداری فقط روی بوته های سالم، شاداب و میان‌سال به بالا که حداقل دارای 750 سانتیمترمربع(30*25)تاج­پوشش باشند، صورت می‌گیرد.
  4. براساس تحقیقات انجام شده و نظرات کارشناسان و بهره‌برداران با سابقه با توجه به اینکه تعداد برداشت بر رشد، بقاء و زادآوری گیاه تأثیر مستقیم دارد، لذا در هر بوته گون بیش از یک شیار (یک تیغ) مجاز نمی­باشد. شکل 14 تیغ زنی بیش از یک عدد را نشان داده که در منابع مختلف یکی از  علت های خشک شدن گون ها را همین نکته اشاره کرده اند.
  5. برداشت اول را چین اول می­گویند و بسته به نوع گون و شرایط آب و هوایی می­توان از محل هر تیغ در مورد گون پنبه ای 2 چین و در گون زرد تا 3 چین برداشت نمود.
  6. به منظور برداشت کتیرا، ابتدا توسط نوعی کلنگ (غازمه) و یا تیشه یک طرف بوته (طرف پشت به آفتاب) را  به عمق 15 تا 20 سانتی متر خالی می­نمایند تا یقه یا طوقه نمایان شود. سپس تاج گیاه را به کناری زده و اقدام به تیغ­زنی با استفاده از وسیله مخصوصی به نام شفره یا تیغ می­نمایند و به موازات محور ریشه شکاف می­دهند. برای تیغ زدن گون زرد به واسطه استحکام و ضخامت بیشتر طوقه آن از شفره که قطورتر و استحکام بیشتری دارد، استفاده می­شود. لازم به ذکر است که گود برداری حتی الامکان در طرف سایه دار گیاه باشد.
  7. لازم است که فقط یک طرف ریشه خالی شده و از خالی کردن دو طرف ریشه به طور کامل پرهیز شود که در اینجا لزوم آموزش مشارکتی توسط ارگانهای دولتی و بهره برداران به چشم می‌خورد. در ضمن لازم است در مراحل نظارت بر بهره برداری پیش بینی رسیدگی به انجام این نکته بشود.
  8. مناسب­ترین روش تیغ­زنی، روش شکاف در امتداد محور ریشه می باشد و هرگز نباید تیغ زنی در جهت عمود بر محور ریشه انجام گیرد و تیغ‌زنی مورب نیز مجاز نمی‌باشد.
  9. عمق شکاف بایستی به نحوی باشد که محور ریشه آسیب نبیند، لذا حداکثر عمق تیغ زنی   قطر ساقه گون تعیین شده است که باید حداکثر تا وسط ساقه باشد و طول شکاف حداکثر 2 سانتی متر باشد و بهتر است شکاف حاصل از تیغ در جهت رو به شمال باشد تا تابش آفتاب خللی در خروج صمغ ایجاد ننماید.
  10.  از محل این شکاف به تدریج صمغ کتیرا به بیرون تراوش نموده و در مجاورت هوا، رطوبت خود را از دست داده و سفت و سخت می گردد. ترشح کتیرا از محل شیارها تا 20 روز ادامه دارد، اما بهتر است 10 تا 12 روز پس از تیغ­زنی نسبت به برداشت کتیرا اقدام شود. عموماً تا 2 بار به فاصله 7 تا 10 روز می­توان کتیرای مفتولی و تا 3بار به فاصله 15 روز مي­توان كتيراي خرمني را برداشت نمود.
  11.  پس از تیغ زدن در صورت احتمال عبور دام محل گودال ها را با شاخ و برگ می پوشانند و از آنجایی که  ورود دام در عرصه مورد بهره برداری کتیرا ممنوع است، باید در قسمتهای دیگر عرصه اقدام به چرای دام نمایند، تا هم دام‌ها از کتیرا استفاده ننمایند و هم گرد و غبار موجب آلودگی کتیرای تولیدی نگردد.
  12. محل تیغ برای گونه یک جای زخم به شمار می آید که محل ورود میکروب ها و قارچ هاست لذا بهبود محل زخم از موارد لازم  به شمار می آید. استفاده از یک محلول قارچ کش پس از پایان بهره برداری توسط بهره برداران پیشنهاد می شود.
  13.  بهره برداران جهت تیغ زنی ساقه و پائین آن اقدام به کندن خاک پای بوته می نمایند و گاهی گودال چندان عمیق می شود که ریشه گیاه لطمه وارد می‌کند. لذا نکته مهم در بهره برداری اصولی برگرداندن خاک کنار بوته به داخل گوده پس از پایان عملیات می باشد و علاوه بر آن سرکشی ناظر طرح، جهت اطمینان از پر کردن گوده‌های پای گیاه، از اقدامات حفاظتی است که از خشک شدن گیاه جلوگیری به عمل می‌آورد.
  14. در صورت بروز خسارت (بیش از 10% نسبت به عرصه­هاي شاهد همان منطقه) و مشاهده آن از آنجا که این عمل طبق قانون 690 مجازات اسلامی جرم محسوب می گردد، مجری طرح بایستی جريمة خسارت وارده را نیز پرداخت نماید که میزان جريمة خسارت براساس دفترچه تعیین خسارت برآورد می‌گردد.

جداول زمان‌بندی اجرای طرح

با توجه به این‌که گلدهی گون‌ها در بهار بوده و منبع تغذیه مناسب برای زنبور عسل می‌باشد، توجه به این نکته ضروری است که تیغ‌زنی گون در این مرحله زایشی برای گیاه گون مناسب نبوده بنابراین آغاز بهره‌برداری از اواسط تیرماه و به مدت 60 روز برای کتیرای خرمنی و از اول تیرماه و به مدت 50 روز برای کتیرای مفتولی می‌باشد و 15 روز پایانی به پر کردن گوده‌ها و در نهایت نظارت ناظر اختصاص می‌یابد.  
 
 
 
 
 
 
 
 
جدول :  زمان‌بندی بهره برداری کتیرا گون زرد در سال اجرای عملیات بهره برداری

زمان اجرا مدت اجرا مرحله عملیات بهره برداری
15/4/ الی 31/4/ 15 روز گوده کنی+ تیغ زنی (ایجاد شیار در ناحیه طوقه)
1/5/ الی 10/5/ 10 روز برداشت اول
10/5/ الی 20/5/ 10 روز برداشت دوم
20/5/ الی 31/5/ 10 روز برداشت سوم
1/6/ الی 15/ 6/ 15 روز پرکردن گوده ها
15/6/ الی 31/ 6/ 15 روز نظارت ناظر
جمع طول دوره مجاز بهره برداری 75 روز -
 
 
توجیه اقتصادی طرح
این طرح در یک دوره بهره برداری 3 ساله، موجب اشتغال 3419 نفر – روز کارگر و 3 نفر کارشناس ناظر در طول یک فصل بهره برداری مجاز (75روز) و مدت اجرای عملیات اصلاح و احیاء می گردد.
درآمد ناخالص حاصل از اجرای این طرح در کل معادل 1912055400 ريال که با کسر1476919830ريال به عنوان هزینه­ها شامل هزینه­های دستمزد کارگر، حمل و نقل، نظارت کارشناس ناظر و عملیات احیایی و همچنین مبلغ  139751604 ريال سهم دولت که تحت عنوان بهره مالکانه به حساب خزانه دولت واریز میگردد، مبلغ 295383966 ريال سود خالص از بهره‌برداری کتیرا عاید مجری یا مجریان طرف قرارداد خواهد شد
جدول درآمد و توجیه اقتصادی طرح بهره برداری سامانه عرفی گشنیزجان-چادگان

نام عرف نوع محصول مساحت مفید(ha) تاج پوشش قابل بهره برداری در هکتار (m2) تولید
(kg)
درآمد ناخالص (ريال) هزینه ها (ریال) سطح احیایی
(ha)
سود خالص (ريال) بهره مالکانه
(ريال)
اشتغال‌زایی
(نفر)
دستمزد کارگر حمل ونقل نظارت احیایی مجموع هزینه ها
دمیرچی(نیمه انبوه سفید) کتیرا مفتولی 04/490 855/147 176/1172 937740800 578310000 2930440 60000000 40000000 681240440 40 136248088 120252272 1563+1
قیزبلاغی(نیمه انبوه زرد) کتیرا خرمنی 06/88 044/324   966/548 192138100 135420000 1372415 22000000 0 158792415 0 31758483 1587202 366+1
قارشی آباد(نیمه انبوه زرد) کتیرا خرمنی 57/369 306/314  79/2234 782176500 551300000 5586975 60000000 20000000 636886975 20 127377395 17912130 1490+1
مجمـوع 67/947 205/786 93/3955 1912055400 1265030000 9889830 142000000 60000000 1476919830 60 295383966 139751604 3419+3
 
 
 

عملیات احیاء، اصلاح و توسعه

برنامه های احیاء، اصلاح و توسعه در محدوده طرح در سطحی بالغ بر 55 هکتار در مدت یک دوره بهره‌برداری 3 ساله با هدف اصلی حفظ، احیاء و توسعه رویشگاه­های محصولات فرعی جنگل و مرتع و همچنین حفظ آب و خاک، بهبود وضعیت پوشش گیاهی و بهبود وضعیت تولید با اولویت کشت گونه­های داروئی، صنعتی و محصولات فرعی براساس سازگاری گونه و استعداد و توان عرصه انجام می­پذیرد، لذا مبلغ 1000000ریال به ازای هر هکتار و در مجموع 60000000 ریال جهت هزینه‌های مربوطه در طی این مدت پیش بینی شده است. لازم به توضیح است کارفرما (اداره کل منابع طبیعی) مخیر است در صورت لزوم هزینه اصلاح،احیاء و هزینه نظارت را به عنوان بهره مالکانه به حساب خزانه واریز نماید و یا بالعکس.
عملیات احیاء ، اصلاح و کشت گیاهان داروئی-صنعتی در مرحله اول از طریق بذرکاری، کپه­کاری و در مراحل بعدی قرق و هر گونه عملیات بیولوژیک و تأمین آب شرب دام و عملیات سازه ای است که منجر به بهبود و توسعه وضعیت پوشش گیاهی، تولیدات بیولوژیک و همچنین بهبود حفاظت منابع آب و خاک محدوه طرح گردد. نحوه و زمان اجرای آن مطابق نظر کارشناسان اداره منابع طبیعی و آبخيزداري شهرستان طی یک برنامه زمان­بندی شده به مجری یا مجریان طرحها ابلاغ می­گردد و می­بایستی با نظارت کامل و دقیق کارشناسان مسئول اجرا گردد.

مرحله برآورد تولید به ازای تاج پوشش

به منظور برآورد تولید به ازای هر متر مربع تاج پوشش در ابتدای تیرماه در محدوده طرح که قبلاً آماربرداری و نمونه­گیری و محاسبه تاج­پوشش انجام شده بود، به طور تصادفی و بر روی خطوط ترانسکت در جهت تغییرات (شیب عمومی زمین) تعداد 20 بوته گون مولد تعیین گردید و پس از شماره­گذاری، نصب اتیکت، اندازه گیری تاج پوشش، ارتفاع و قطر یقه و تعیین وضعیت بهره­برداری هر بوته در سالهای گذشته و (درج در جدول مربوط)؛ به روش استاندارد (موازی محور ساقه) توسط بهره‌بردار ماهر محلی یک عدد تیغ زده شد. سپس در دو نوبت برای گون سفید  و سه نوبت برای گون زرد، با توجه به وضعیت باردهی محصول با فواصل مساوی یک هفته ای اقدام به برداشت صمغ استخراجی مربوط به هر بوته گون و جمع­آوری به صورت مجزا و سپس توزین و درج در جدول مربوطه گردید.
 
جدول :متوسط تولید به ازاء هر مترمربع تاج پوشش گون مولد كتيرا مفتولي و خرمنی

نام رویشگاه نوع محصول سطح تاج پوشش  20 پایه(مترمربع) کل تولید 20 پایه(گرم) تولید به ازاء هر مترمربع تاج پوشش (گرم)
دمیرچی کتیرا سفید 118/1 1/18 18/16
قیزبلاغی و قارشی آباد کتیرا زرد 77/2 3/53 23/19
 
 
با توجه به جدول 7 تولید کتیرا گون سفید در منطقه گشنیزجان 81/16 گرم در هر متر مربع تاج پوشش   و تولید کتیرا گون زرد در این منطقه 23/19 گرم در هر متر مربع تاج پوشش  است.
 
 
نتیجه گیری
 
کتیرا بطور گسترده مصارف متنوعی را دارا می­باشد. این ماده به عنوان استابیلایزر در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی، بهداشتی کاربرد عمده دارد. با تجربه­هاي به دست آمده در منطقه مورد نظر، مناسب­ترین زمان برای شروع بهره­برداری كتيراي مفتولي (سفيد)، پس از پایان رشد رویشی از نیمه دوم خردادماه و براي كتيراي خرمني (زرد)، اول تيرماه تا حداکثر دو ماه بعد می­باشد.
بهره­برداری در فصل پاییز ممنوع بوده و حداکثر باید تا پایان شهریورماه خاتمه یابد
 
جدول تناوب بهره برداری مرتع گشنیزجان چادگان

شماره تیپ نام رویشگاه سال اول سال دوم سال سوم
1 تیپ نیمه انبوه سفید- دمیرچی بهره برداری استراحت استراحت
2 تیپ نیمه انبوه زرد- قیزبلاغی استراحت بهره برداری استراحت
3 تیپ نیمه انبوه زرد- قارشی آباد استراحت استراحت بهره برداری
 
 
  •  در گون پنبه­ای بهره­برداری فقط روی بوته­های سالم، شاداب و میان‌سال به بالا که حداقل دارای 400 سانتیمترمربع (20×20)تاج پوشش باشند و در گون زرد بهره­برداری فقط روی بوته های سالم، شاداب و میان‌سال به بالا که حداقل دارای 750 سانتیمترمربع(30*25)تاج­پوشش باشند، صورت می‌گیرد. براساس تحقیقات انجام شده و نظرات کارشناسان و بهره‌برداران با سابقه با توجه به اینکه تعداد برداشت بر رشد، بقاء و زادآوری گیاه تأثیر مستقیم دارد، لذا در هر بوته گون بیش از یک شیار (یک تیغ) مجاز نمی­باشد. با تجربه­هاي به دست آمده در منطقه مورد نظر، مناسب­ترین زمان برای شروع بهره­برداری كتيراي مفتولي (سفيد)، پس از پایان رشد رویشی از نیمه دوم خردادماه و براي كتيراي خرمني (زرد)، اول تيرماه تا حداکثر دو ماه بعد می­باشد. بهره­برداری در فصل پاییز ممنوع بوده و حداکثر باید تا پایان شهریورماه خاتمه یابد
 
 

توجیه اقتصادی طرح
این طرح در یک دوره بهره برداری 3 ساله، موجب اشتغال 3419 نفر – روز کارگر و 3 نفر کارشناس ناظر در طول یک فصل بهره برداری مجاز (75روز) و مدت اجرای عملیات اصلاح و احیاء می گردد.
درآمد ناخالص حاصل از اجرای این طرح در کل معادل 1912055400 ريال که با کسر1476919830ريال به عنوان هزینه­ها شامل هزینه­های دستمزد کارگر، حمل و نقل، نظارت کارشناس ناظر و عملیات احیایی و همچنین مبلغ  139751604 ريال سهم دولت که تحت عنوان بهره مالکانه به حساب خزانه دولت واریز میگردد، مبلغ 295383966 ريال سود خالص از بهره‌برداری کتیرا عاید مجری یا مجریان طرف قرارداد خواهد شد(جدول شماره 27).
 
جدول درآمد و توجیه اقتصادی طرح بهره برداری سامانه عرفی گشنیزجان-چادگان

نام عرف نوع محصول مساحت مفید(ha) تاج پوشش قابل بهره برداری در هکتار (m2) تولید
(kg)
درآمد ناخالص (ريال) هزینه ها (ریال) سطح احیایی
(ha)
سود خالص (ريال) بهره مالکانه
(ريال)
اشتغال‌زایی
(نفر)
دستمزد کارگر حمل ونقل نظارت احیایی مجموع هزینه ها
دمیرچی(نیمه انبوه سفید) کتیرا مفتولی 04/490 855/147 176/1172 937740800 578310000 2930440 60000000 40000000 681240440 40 136248088 120252272 1563+1
قیزبلاغی(نیمه انبوه زرد) کتیرا خرمنی 06/88 044/324   966/548 192138100 135420000 1372415 22000000 0 158792415 0 31758483 1587202 366+1
قارشی آباد(نیمه انبوه زرد) کتیرا خرمنی 57/369 306/314  79/2234 782176500 551300000 5586975 60000000 20000000 636886975 20 127377395 17912130 1490+1
مجمـوع 67/947 205/786 93/3955 1912055400 1265030000 9889830 142000000 60000000 1476919830 60 295383966 139751604 3419+3
 

 

 

- جدول بازنگری طرح

جدول بازنگری طرح پس از هر دوره سه ساله طرح(جدول 28) و شناسنامه‌ی سوابق بهره‌برداری طرح(جدول 29) ضمیمه است.
جدول بازنگری طرح پس از هر دوره سه ساله بهره برداری

پارامتر مورد بازنگری نتایج دوره اول بازنگری نتایج دوره دوم بازنگری نتایج دوره سوم بازنگری
تراکم در هکتار      
تاج پوشش در هکتار      
تولید در هکتار      
تولید کل      
درآمد ناخالص      
هزینه دستمزد کارگر      
هزینه حمل و نقل      
هزینه نظارت      
هزینه احیایی      
مجموع هزینه ها      
سطح احیاء      
بهره مالکانه      
سود خالص      
اشتغال‌زایی      
 

6- منابع
  1. احمدي، حسن، 1367، ژئومورفولوژي كاربردي، جلد 1و2، انتشارات دانشگاه تهران.
  2. باقرزاده ،‌كريم ، 1385،گزارش نهايي پروژه تحقيقاتي تحقيق در مورد تاثير بهره برداري به روش تيغ زني در ادامه حيات و زادآوري گياهان مولد كتيرا، مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي اصفهان .
  3. باقرزاده، كريم،1379،گزارش نهايي طرح تحقيقاتي ملي شناسايي و تعيين گون هاي مولد كتيرا در استان اصفهان، مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي اصفهان.
  4. صفار، محمد تقي و ميرمهديه ،سيد شريف ،1370، مطالبي پيرامون كتيرا، اداره كل منابع طبيعي استان اصفهان .
  5.  طرح احیا و بهره‌برداری کتیرای سامانه عرف آبادچی شهرستان چادگان، 1378، اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان، اداره بهره‌برداری.
  1. .
  2. طرح احیاء و بهره برداری کتیرا سامانه عرفی آق چشمه، شهرضا، 1389، شرکت مشاور آب سپاهان.
  3. کاویانی، محمد رضا، بهلول علیجانی، 1382، مبانی آب وهوا شناسی، انتشارات سمت.
  4. مسعودیان، سید ابوالفضل و کاویانی، محمدرضا ، 1387، اقلیم شناسی ایران، انتشارات دانشگاه اصفهان.
  5. مطالعات سامان عرفی سمیرم،  1376، اداره مهندسی اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان.
  6. معصومی ، علی اصغر ،گون های ایران، جلد سوم،1374، انتشارات موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع.
  7. مقیمی، جواد،1384، معرفی برخی گونه های مهم مرتعی مناسب برای توسعه و اصلاح مراتع ایران، انتشارات آروند،  وزارت جهاد کشاورزی، سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور.
  8. نقشه های اجرای قانون، اداره مهندسی،1391 ،اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان.
 
بازدید : 6569 1 ارديبهشت 1393 ساعت 11:03 ق.ظ
 
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری
جستجو در سایت
آخرین ویدئوها