سخن روز

گنجينه دانش را بهرقيمتي بخرند ارزان است

لینک خبرگزاری ها
خبرگزاری ایرنا
خبرگزاری ایسنا
خبرگزاری موج
خبرگزاری تسنیم
خبرگزاری فارس
 خبرگزاری مهر
خبرگزاری تابناک 
هنر در طبیعت نهفته است و متعلق است به کسی که آن را از طبیعت استخراج کند (تولستوی)                           در تعلیمات دینی ما  و در سنت انبیاء و اولیاء درختکاری ، آبیاری و به طور کلی آباد سازی زمین و مزرعه و مرتع و پرورش دام و طیور عبادت محسوب می شود (مقام معظم رهبری )                                 همه جواب ها در طبیعت نهفته است (بل)                               بکاشتند و بخوردیم ، کاشتیم و خوردند      چو بنگری همه برزگران یکدیگریم  (مرزبان نامه)                                             درختان خشک در مسیر تند باد ها شکسته خواهند شد ، پس در مسیر زندگی انعطاف پذیر باشید .                                        اگر چه در کنار جنگل زندگی می کنی  ولی قدر درخت و چوب را بدان   ( ضرب المثل چینی )                                               برگ درختان سبز در نظر هوشیار      هر ورقش دفتری است معرفت کردگار                                        طبیعت بزرگترین دانشگاه و پر رمز و راز ترین کلاس برای بشریت است

مقابله با ریزگردها و بیابانزایی در ایران با استفاده از رویکردهای مدیریتی و اقتصادی

سیدحسین سیدحسینی
کارشناس ارشد تحقیقات جنگل و مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان



چکیده
یکی از مسائلی که رودرروی جهان بی اهمیت تلقی شده گسترش بیابان ها و پدیده ریزگردهاست. ايران با 1/2 درصد خشكي هاي جهان، 2/4 درصد پديدههاي بياباني فاقد پوشش و 3/08 درصد مناطق بياباني جهان را در خود جای داده است. شناخت قابلیتها، ظرفیتها، پتانسیل ها، توان ها و نیازها در برنامه ریزی، سیاستگذاری و مدیریت مناطق بیابانی حائز اهمیت است. حدود 5/32 میلیون هکتار از اراضی کشور در وضعیت بیابانی قرار دارد. اهداف عالی در مدیریت مناطق بیابانی و جهت گیری راهبردی در آن میتواند ایده ها و تئوری های موجود را به منصه ظهور در آورد. در راستای تحقق رویکرد های مدیریتی و اقتصادی که شامل مشارکت، فرهنگ سازی، تامین آب، تامین انرژی، توسعه جنگلکاریها با گونه های خوشخوراک بمنظور مقابله با بیابانزایی و تامین علوفه مورد نیاز شتر، توسعه پرورش شتر، توسعه پایدار کشاورزی در حفظ اکوسیستم مناطق بیابانی، ترسیب کربن، اکوتوریسم و توسعه صنایع دستی بایستی اقدامات جدی بعمل آورد. با سرمایه گذاری و استفاده از نیروی انسانی بیکار جوامع محلی مناطق بیابانی، می توان تحول عظیمی در تولید ثروت، کسب درآمدها و اشتغال افراد بیکار و کارآمد جویای کار در این مناطق محروم ایجاد کرد و از سیل مهاجرت ها که عامل بعدی بیایانزایی پس از دخالت های انسان در تخریب سرزمین و بیابانزایی است جلوگیری نمود. طرح مذکور ضمن جلوگیری از بیابانزایی و کنترل ریزگردها در مناطق بیابانی میتواند با همکاری سازمان ملل متحد بعنوان الگویی مناسب با در آمد اقتصادی برای کشورهای عربی که تولید کننده ریزگردها هستند باشد، زیرا این کشورها علاقه مند به توسعه پرورش شتر هستند و مشکل تامین علوفه موردنیاز او را دارند و در شرایط فعلی در انجام  هزینه های مقابله با ریزگردهایی که وارد ایران می شود بی توجهی میکنند.
کلمات کلیدی: ریزگرد، بیابان، مدیریتی، اقتصادی، جنگلهای دست کاشت، شتر
1-مقدمه
همگام با رشد اقتصادی، فشار بر سیستم های طبیعی و منابع کره زمین افزایش می یابد. اقتصاد به رشد خود ادامه می دهد اما اکوسیستمی که اقتصاد به آن وابسته است ، رشد نمی کند واین امر رابطه ای تنش زا پدید آورده است. رشد شاخص های  اقتصادی مثبت و شاخص های زیست محیطی هر روز منفی تر می شود. جنگل ها  کوچکتر می شوند ، سطح سفره های زیرزمینی پایین تر می رود ، خاکها فرسوده می شوند ، بیابان ها توسعه می یابند و با نابودی اکوسیستم بیابان،  شتر از جایگاه اصلی اش که بیابان است رانده می شود. بیابان زایی در کنار دو چالش تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین به عنوان سه چالش مهم جامعه جهانی در قرن ۲۱ محسوب میشود. به همین منظور سازمان ملل متحدد کمیته ای بین الدول جهت تدوین کنوانسیون بین المللی مقابله با بیابان زایی راه اندازی نمود و این کمیته پس از ۳ سال طی جلسات مختلف سرانجام در ۱۷ ژوئن (برابر با ۲۷ خرداد) ۱۹۹۴ کنوانسیون بین المللی مقابله با بیابان زایی (UNCCD) را تاسیس نمود. یکی از مسائلی که رودرروی جهان بی اهمیت تلقی شده گسترش بیابان هاست. ايران با 1/2 درصد خشكي هاي جهان، 2/4 درصد پديدههاي بياباني فاقد پوشش و 3/08 درصد مناطق بياباني جهان را در خود جای داده است. 61 درصد از مساحت کشور در اقليم خشك و فراخشك قرار دارد كه 3/1 برابر درصد جهاني (19/6 درصد) است. اگر چه 32/5 میلیون هکتار از اراضی کشور در وضعیت بیابانی قرار دارد، اما در تقسیمبندیهای اکوسیستمی، 43/7 ميليون هكتار آن در زمره اكوسيستم بياباني است. 20 ميليون هكتار از اكوسيستم بيابان تحت تأثير فرسايش بادي است. از این مقدار 6/4  ميليون هكتار در محدوده کانونهای بحرانی است كه در 182 منطقه، 97 شهرستان و 18 استان كشور پراكنده است. چنین شرایطی باعث شده که بيش از 20 درصد مساحت كشور را اراضی بيابانی تشكيل دهند. با توجه به وجود حدود 2 میلیون هکتار جنگلهای دست کاشت بصورت تاغزار و ارزشمند در مقابله با بیابانزایی،  و لزوم توسعه آن در مناطق بیابانی کشور، بیش از50 درصد آنها به سن دیر زیستی رسیده اند که بعلت رقابت بین نهالها وکاهش رطوبت و افت شدید آبهای زیر زمینی مورد هجوم انواع آفات و بیماریها قرار گرفته اند، لذا داشتن یک برنامه مدیریتی- اجرایی مناسب جهت غنی سازی گونه های گیاهی و خاک در ناغزارهای سنواتی امری ضروری است. اهداف عالی مدیریت و جهت گیری راهبردی در آن مهمترین موضوعی است که در عمل می توان ایده ها و تئوری های موجود در این رابطه را به منصه ظهور در آورد، لذا بایستی در راستای اجرای صحیح و اصولی در طرح مذکور به تحقق رویکردهای مدیریتی و اقتصادی که شامل مشارکت، فرهنگ سازی، تامین آب تامین انرژی، عملیات پرورشی جنگلکاری ها، ترسیب کربن، توسعه پرورش شتر، اکوتوریسم و توسعه صنایع دستی و الگوسازی جهانی می باشند، نائل شویم. شناخت قابلیتها ، ظرفیتها، پتانسیل ها، توان ها و نیازها در برنامه ریزی، سیاستگذاری و مدیریت مناطق بیابانی حائز اهمیت است. شناخت و حل مشکلات و مسائل اقتصادی-اجتماعی ساکنین و عشایر مناطق بیابانی کمک شایانی به اهداف طرح وتوسعه پایدار این مناطق می نماید. بر اساس تحقیقات انجام شده در روستاهای مناطق بیابانی شرق کاشان (کردوانی و کرمی، 1348 تا 1354) ، طی 5 مرحله راجع به موقعیت جغرافیایی و وضع طبیعی و اجتماعی، مطالعات اقتصادی شامل زراعت، باغداری، دامداری، کارگری، پیشه وری و قالیبافی، نتایج حاصله ناشی از کم آبی، مهاجرت ها، نداشتن اطلاعات کافی، پایین بودن کیفیت نیروی انسانی، سنتی بودن روشها در کشاورزی، گویای مشکلات و معضلات اقتصادی–اجتماعی جوامع مناطق بیابانی میباشد، لذا میتوان با اجرای رویکردهای مذکور مشکلات ناشی از معضلات اقتصادی و اجتماعی اینگونه مناطق را مرتفع کرد.
شکل 1: ثمره بیابانزایی و تولید ریزگردها، دخالت های ناآگاهانه انسان در طبیعت
 
 
 
2-مواد و روشها:
1-2-بیابانهای ایران
شکل 2- پراکنش بیابانهای ایران بر  روی نقشه
 
 
 
 
 
 
 
حدود 32/7 میلیون هکتار از اراضی کشور در وضعیت بیابانی قرار دارد، ايران با 2/1 درصد خشكي هاي جهان، 2/4 درصد پديدههاي بياباني فاقد پوشش و 3/08 درصد مناطق بياباني جهان را در خود جای داده است. 61 درصد از مساحت کشور در اقليم خشك و فراخشك قرار دارد كه 3/1 برابر درصد جهاني (19/6 درصد) است. در حال حاضر سرانه بيابان در كشور0/5 هكتار است، در حاليكه سرانه جهاني آن 0/22 هكتار ميباشد.
جدول شماره 1: سطح اراضي بياباني ايران
اراضي بياباني مساحت(هکتار) درصد
كوير 5838375 17.9
تپههاي ماسهاي 1762136 5.4
پهنههاي ماسهاي 615042 1.9
دقهاي رسي 435803 1.4
اراضي شور و نمكزار 6558281 20.1
اراضي بدون پوشش و بيرون زدگي سنگي 17366855 53.3
جمع 32576492 100
 
2-2-ریزگردها
در 
ایران سرچشمه اصلی ریزگرد باد شمال است. این باد که از خرداد تا شهریور فعال است، در شمال خاورمیانه شکل می‌گیرد و با گذر از کوه‌های ترکیه و شمال عراق، مانند قیفی به بیابان‌های عراق و سوریه سرازیر می‌شود و تا خلیج فارس و رسیدن به آب‌های آزاد پیش می‌رود. جریان‌های خشک هوای عربستان و عدم توجه به محیط زیست و بیابان‌زدایی در عراق باعث خشک‌شدن بسیاری از باتلاق‌های عراق و ایجاد نواحی غبارساز شده‌است. در گذشته سه کشور ایران، عراق، و عربستان به ‌صورت مشترک هزینه‌های مالچ‌پاشی این زمین‌ها را تأمین می‌کردند و تمام زمین‌ها در فصل خاصی از سال مالچ‌پاشی می‌شدندمالچ نوعی فراورده چسبنده نفتی است که برای تثبیت شن‌های روان در بیابان‌ها استفاده می‌شود. جنگ عراق و تغییر رویه این دولت‌ها در دهه ۲۰۰۰ میلادی سبب فراموشی این کار، و در نتیجه افزایش ریزگرد در خوزستان، غرب ایران، و سرانجام تقریباً در سراسر ایران شد. توفان اخیر، که به گفته برخی اهالی بغداد بدترین توفان غبار زندگیشان بوده‌است، سبب بیشترین میزان ریزگرد در سه دهه اخیر ایران شد و ترکیب غبار با آلاینده‌های شهری ریزگرد خطرناکی را تولید کرد که صدها شهروند را به بیمارستان کشاند. درباره علت افزایش ریزگرد اخیر همچنان نظر یکسان یا فراگیری وجود ندارد. برخی آن را همچنان شدت یافته پدیده می دانند، برخی آن را به فرایند بیابان زایی در عراق، شدت یافته بدلیل مرداب زدایی در جنگ امریکا، دانسته و دیگران آن را به شکل گیری پدیده های جوی دیگر در خاور میانه نسبت می دهند. وجود مواد رادیو اکتیو در ریزگرد همچنان تایید نشده اما شواهد غیر رسمی از آن خبر می دهند. پروژه ریزگرد در حال حاضر، بخش بزرگی از تحقیقات آکادمیک و ژورنالیستی فارسی و انگلیسی را در باره این پدیده گرد آوری کرده است.
شکل 3: تاثیر گذاری ریزگردها بر کلان شهر تهران
 
 
 
3-2-بیابانزایی
بيابانزايي به فرايند تخريب سرزمين، زوال زيستبومهاي طبيعي يا كاهش توان توليد زيستي اراضي در مناطق خشك، نيمهخشك و خشك نيمهمرطوب ناشي ازعوامل انساني و محيطي اطلاق ميگردد. اگر چه 32/5 میلیون هکتار از اراضی کشور در وضعیت بیابانی قرار دارد، اما در تقسیمبندیهای اکوسیستمی، 43/7 ميليون هكتار آن در زمره اكوسيستم بياباني است. 20 ميليون هكتار از اكوسيستم بيابان تحت تأثير فرسايش بادي است. از این مقدار 6/4 ميليون هكتار در محدوده كانونهاي بحراني است كه در 182 منطقه، 97 شهرستان و 18 استان كشور پراكنده است. چنین شرایطی باعث شده که بيش از 20 درصد مساحت كشور را اراضی بيابانی تشكيل دهند. در مناطق خشك و فراخشك ايران با توجه به شرايط اقليمي و همچنين عوامل انساني بيابانزا از قبيل افزايش جمعيت، چراي مفرط، برداشت بيرويه از سفرههاي آب زيرزميني، آلودگی آب های زیرزمینی از طریق پساب های صنعتی، شهری و کشاورزی، تغيير كاربري اراضي، برداشت غیر معادن سطحی، مدیریت نامناسب مراتع و مدیریت غیر اصولی اراضی کشاورزی، پديده بيابانزايي رشد فزايندهاي دارد.
شکل 4: شتاب بیابانزایی در اثر فرایند تخریب سرزمین

4-2- ناحیه استراتژیک ایران وتورانی محل مناسبی برای اجرای طرحهای پیشنهادی در ایجاد سپری مقاوم در مقابل با بیابانزایی
 
شکل 5: ناحیه ایران و تورانی بر روی نقشه

مساحت جنگل‌های ناحیه اکولوژیکی ايران و توراني كه قسمت اعظم فلات مركزي ايران را در برگرفته 4666941 هکتار است. اين منطقه بر اساس شرايط توپوگرافي و ارتفاع به دو منطقه كوهستاني با آب و هواي سرد و منطقه جلگهاي با آب و هواي بياباني و گرم و خشك تقسيم ميشود. هر چند كه شرايط جوي منطقه موجب پراكندگي و فاصله زياد درختان شده اما بدليل وسعت زياد داراي گونههاي گياهي متنوع ميباشد به نحويكه 69 درصد فلور ايران در اين ناحيه قرار گرفته است.گونههای اصلی منطقه کوهستانی بنه، بادام و ارس و گونههای اصلی منطقه جلگه‌‌اي گز، تاغ، قیچ و اسکنبیل ميباشد. بیش از یک سوم وسعت کشور را مناطق بیابانی و کویری تشکیل می دهد که نقش مهمی در تعادل میان اکوسیستمهای کشور وحتی منطقه دارد و بالطبع رویشگاههای جنگلی این ناحیه با وسیع ترین ناحیه رویشی کشور را شامل می شود، که بدليل وسعت زياد داراي گونههاي گياهي متنوع ميباشد به نحويكه 69 درصد فلور ايران در اين ناحيه قرار گرفته است. این رویشگاه تمام فلات مرکزی ایران از شیبهای جنوبی البرز در شمال تا دامنه های زاگرس در قسمت غرب و جنوب غربی گرفته ،تا مرزهای ایران وافغانستان وروسیه سابق پیش رفته ودر سمت شمال غربی تا آذربایجان ادامه پیدا می کند .به دلیل گستردگی ناحیه واختلافات اقلیمی، جنگلهای این ناحیه به دو بخش کوهستانی وجلگه ای تقسیم می گردد. گرمای تابستان همراه با خشکی بر شدت بی آبی می افزاید و موجب می شود همواره  یک نمای تشنه به آب داشته باشد وپوشش گیاهی تقلیل یابد. عمده ترین بهره برداریهای معمول در جنگلهای این ناحیه عبارتند از تامین چوب وبهره برداری از میوه درخنان جنگلی و نیز چرای دام در عرصه جنگل ذخیره گاه بیوسفر توران در این ناحیه رویشی قرار دارد که با 1.8 میلیون هکتار یکی از 9 ذخیره گاه بیوسفر ایران می باشد. تاکنون 604 گونه گیاهی در این ذخیره گاه شناسایی شده است که از این میان 64 گونه در دنیا منحصراًدر این ناحیه یافت می شوند بنابراین اجرای طرحهای پیشنهادی در این مقاله بعنوان سپری مقاوم در مقابله با بیابانزایی در ناحیه استراتژیک ایران وتورانی میباشد و میتواند با تحقق بخشیدن اهداف سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور در اجرای پروژه های مرکز جنگلهای خارج از شمال توسعه فضای سبز، جنگلکاری، نگهداري و توسعه ذخيره گاههاي جنگلي، توسعه درختکاری، کاربرد گونه های اقتصادی، طرح نهضت سبز با استفاده از گونه های کم آب(تغییر گونه های پر آب و غیر بومی به گونه های کم آب ایران و تورانی)، حفاظت و احیاء جنگلهای ایرانی و تورانی و ترسیب کربن تسهیل بخشد و نهایتا در نیل به اهداف و برنامه های دفتر بیابانزدایی در مقابله با بیابانزایی و گرد و غبار سازمان مذکور را یاری نماید.
5-2- مقابله با ریزگردها و بیابانزایی
در ايران طي چهاردهه گذشته فعاليتها واقدامات وسيعي در زمينه مقابله با بيابانزايي و كنترل فرسايش بادي و جلوگيري از حركت ماسه هاي روان انجام شده است كه بعنوان يكي از مهمترين مصاديق مقابله با بيابان زايي شناخته شده است ليكن عليرغم اقدامات انجام شده بعلت تشديد عوامل انساني و بيابان زايي و نگرش بخشي به اين مقوله متاسفانه بخشي وسيعي از عرصه هاي كشور تحت سيطره تخريب سرزمين و خسارات ناشي از آن مي باشد. بیش از سه دهه از برنامه های بیابانزدایی با احداث حدود 2 میلیون هکتار جنگلهای دست کاشت تاغزار توسط سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری با توجه به اهميت موضوع، سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور طرح تثبيت شنهاي روان و بيابانزدايي را اجرا ميكند كه حاصل آن حفاظت از شهرها و روستاها، مراكز اقتصادي و توليدي، مراكز نظامي و خطوط مواصلاتي بوده است، که روند آن در مناطق بحرانی بدلیل تک گزینی گونه تاغ حدود 50 درصد آنها به دیرزیستی رسیده است و مشکلات عدیده ای را در پی خواهد داشت،  لذا تنها با اقدام یک سازمان دولتی با هزینه های هنگفتی که در بر دارد امکان پذیر نخواهد بود. دراين مقاله  مشارکت سرمایه گذاران و مردم بمنظور همکاری در اهداف سازمان جنگلها، مراتع و آبخیرزداری کشور در مقابله با بیابانزایی و پدیده گرد وغبار با توسعه جنگلکاری های در این مناطق با استفاده از گونه های خوشخوراک و مورد علاقه شتر در مناطق بیابانی و بحرانی می باشد. استفاده از رویکردهای مدیریتی و اقتصادی برای تامین نيازهاي اجرايی در مقابله با پديده ریزگردها و بیابانزایی در راستاي اجرايي كردن برنامه اقدام ملي مقابله با بيابان زايي و كاهش اثرات خشكسالي به منظور تحقق اهداف كمي و كيفي سند افق1404 با تاكيد بر برنامه پنجم سازندگي ارائه گرديده است.  اجرای طرح مذکور با داشتن آیتم های گوناکون مدیریتی و اقتصادی از روند بیابانزایی جلوگیری می نماید. با توجه به وضعیت موجود موارد ذیل بمنظور توسعه جنگلکاریها مورد توجه قرار گیرد.
 
1-5-2- توسعه و عملیات پرورشی جنگلکاری ها
اجرای صحیح ضوابط کاشت درختان و درختچه های  خوشخوراک با ایجاد تنوع زیستی گونه ای با توجه به شرایط اکولوژیکی هر منطقه نه تنها باعث بهبود ‌پوشش‌ گیاهی و تعلیف بهتر آن توسط شتر می شود، بلکه موجب می‌شود سطح خاک از خطر تولید به ریزگردها و بیابانزایی حفظ گردد. لذا انتخاب بهترین روش کاشت با رعایت فواصل کشت که عموما 10*8 و در سطح وسیع انجام می شود، و نیزانتخاب گیاه مناسب بر اساس ناحیه ایران و تورانی از مهمترین عوامل موثر بر موفقیت طرح‌ های اصلاحی و احیائی می‌باشد. توسعه جنگلکاریها  دست کاشت مناطق بیابانی و توسعه آن با هدف غنی سازی و ایجاد تنوع زیستی بمنظور جلب اکوتوریسم، حفظ حیات وحش و حیوانات شکاری، پایداری اکوسیستم مناطق بیابانی و تامین علوفه مورد نیاز شتر و همچنین ترسیب کربن انجام می گیرد. ایجاد تنوع زیستی ضمن تحقق موارد مذکور، ایجاد تنوع غذایی برای شتر بمنزله حفظ این جنگلها در مقابل دیرزیستی است تا دچارآفات و بیماریها، خشکیدگی در اثر رقابت ریشه ها و سیر قهقرایی نشود. مطالعات انجام شده برای ایجاد تنوع زیستی در واقع پیوند زدن ارزش تنوع زیستی به ارزش حفاظت زیستگاه طبیعی است که منجر خواهد شد ضمن حفاظت از تنوع زیستی، زیستگاه طبیعی نیز احیاء  شود و بالاخص علوفه مورد نیاز شتر که دام اقتصادی مناطق بیابانی است تامین گردد. گیاهان مختص مناطق بیابانی که برای ایجاد تنوع زیستی انتخاب می شوند، بطور مستقیم وغیر مستقیم برای مقابله با بیابانزایی و حفظ محیط زیست سودمند هستند و میتوانند ضمن مقابله با بیابانزایی وجلوگیری از دیر زیستی مورد تعلیف شتر قرار بگیرند. ارزش این گیاهان بدلیل انتخاب آنها از سایر گیاهان معمولی یا تک گزین در مقابله با بیابانزایی، بیشتر می باشد. در اثر تعلیف شتر بر روی این گیاهان هرس طبیعی انجام می شود، که این امر می تواند به ایجاد تعادل بین ریشه وساقه کمک کند وموجب شادابی و طول عمر گیاه وبالا بردن رشد کیفی و سرحالی شتر نیز واقع شود. همچنین از بروز عوارض ناشی از استفاده از ساییدگی دندان و کچلی شتر در اثر تعلیف برگ درختان تاغ بعلت داشتن سیلیس و گیاه آتریپلکس جلوگیری نماید. توسعه جنگلکاریها طی سه مرحله (مرحله اول و دوم سه سال و مرحله سوم بصورت بلند مدت و پایدار ) انجام می شود، که پس از رشد کامل با همزیستی شتر براساس سیستم چرایی و زمینه سازی برای سایر موارد اقتصادی که بطور غیر مستقیم  مانند اکوتوریسم، صنایع دستی، برقراری توسعه پایدار برای کشاورزی ودامداری که بمنظور ایجاد اشتغال و درآمد و توانمند سازی جوامع محلی تاثیر می گذارند، به بهره برداری اقتصادی می رسد.
2-5-2- گیاهان مناسب در توسعه و غنی سازی جنگلکاریها
گیاهان مناسب در توسعه جنگلکاریها بمنظور غنی سازی و ترسیب کربن برای مقابله با ریزگردها و بیابانزایی و تامین علوفه مورد نیاز شتر عبارتند از:  تـــاغ ،  قره داغ، خار شتر، اسکنبیل،  گورگیاه،  مزج، اسفناج وحشی یا اتریپلکس، علف پشمکی، خورنا  چبر، علف شور، برشتک، اشنان، خیـــو، علف چمنی، چچم،  چوج، کاورس، کنــار، آکاسیا ویکتوریا،  نیــل، دونی، درمنــه دشتی، استبرق، لگنجی، پانیکوم، گــون، پنی زیتوم، صبر زرد لاتـــی، خارخسک، شنبلیله، کهور،  آسـه، قیــچ و گـــز. ضمنا باید در نظر داشت شتر ها در زمستان ها  و همچنين سالهاي كم باران، غذاي كافي را از جنگلهای دست کاشت نمي توانند بدست آورند. اين مشكل در كاهش توليد از جمله آبستني آنها تاثير فراوانی دارد. از نظر اقتصادي به صرفه است كه شتر داران مدت كوتاهي از زمستان را تغذيه دستي نمايند تا هم درختان فرصت كافي را براي رشد ساقه های جوان در سال بعد داشته باشند و هم صدمه اي به توليد شترها وارد نشود.
3-5-2- روش های عملیات پرورشی و غنی سازی جنگلکاریها در ایجاد تنوع زیستی
- تطبیق برنامه اجرایی پیش بینی شده برای مقابله با بیابانزایی از طریق توسعه جنگلکاریهای غنی سازی شده در مناطق بیابانی بمنظور تعلیف شتر و نیاز و ظرفیت اکولوژیکی مناطق مذکور بر اساس پتانسیل های بالقوه و بالفعل .
- پارسل بندی جنگلکاریهای غنی سازی شده به مساحت های 10 تا 15 هکتاری با توجه به وضعیت ژئومورفولوژی ، نوع خاک و پوشش گیاهی بمنظور مدیریت بهتر آن و ایجاد سیستم چرایی شتر .
-مشخص نمودن نوع عملیات اجرایی مورد نیاز در پارسل ها از قبیل پاکسازی، بذرکاری، بذرپاشی، کپه کاری، قرق و مدیریت چرای شتر، کنترل و جمع آوری هرز آب، زیر شکنی بین ردیف ها ی تاغ، استفاده از کمپوست گیاهی، مبارزه با آفات احتمالی در عرصه،
عملیات پرورشی، کاهش تراکم، ایجاد فضای مناسب برای تفریح و تفرح گردشگران وسایر اقدامات.
- انتخاب گیاهان اقتصادی با هدف احداث و توسعه جنگلکاریها، ایجاد تنوع زیستی، تعلیف شتر و نیز انتخاب شتر سالم و اصلاح شده.
4-5-2- ترسیب کربن
طرح ترسیب  کربن که با هدف بیابانزدایی و احیای مراتع به عنوان موفق ترین پروژه سازمان ملل متحد با بومی سازی در خراسان جنوبی انجام گرفته است، طرح پیشنهادی نیز با ایجاد اشتغال و به کارگیری جوامع محلی تاثیر خوبی را با هدف مذکور، اما دارای پتانسیل های بیشتر و  متعدد مدیریتی و اقتصادی در اشتغال و کسب در آمد قابل اجرا خواهد بود، که می تواند قابلیت تعمیم به سایر نقاط ایران و کشورهای منطقه و جهان را داشته باشد و برای نخستین بار در منطقه و دنیا، پروژه ای موفقی خواهد شد. این طرح میتواند با نظارت سازمان ملل متحد توسط سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور با جلب همکاری جوامع محلی و ایجاد اشتغال برای آنها صورت بگیرد و بعنوان طرح بومی و ارزشمند قابل اجرا در سطح بین المللی به ثبت برسد. این طرح علاوه بر ایجاد اشتغال با رویکردهای مدیریتی و اقتصادی، به جذب دي اكسيد كربن اضافي جو توسط اندام‌هاي هوايي و زيرزميني درختان و درختچه هایی که در جنگلهای دست کاشت بمنظور غنی سازی و ایجاد تنوع زیستی کاشته شده منجر می شود و به منظور كاهش اثرات سوء پديده گرمايش زمين و ترسيب كربن کمک می کند و نیز عامل مهمی در مقابله با ریزگردها، بیابانزدایی و دفع چالشهای زیست محیطی محسوب خواهد شد.
شکل6: ایجاد اشتغال برای زنان جوامع محلی با تولید نهال بمنظور اجرای طرح ترسیب کربن در خراسان جنوبی

 
 
  تولید نهال جهت ترسیب کربن
  
 
 
 
 
 

5-5-2- ساماندهی و توسعه پرورش شتر همگام با توسعه جنگلکاریها در مقابله با بیابانزایی
عدم شناخت صحیح از وضعیت زیستی شتر باعث شده که عده ای بویژه بعضی افراد ناآگاه به علوم منابع طبیعی و محیط زیست با اتهام به شتر در تخریب بیابان او را نادیده بگیرند، در صورتیکه با مهار شتر میتوان با بیابانزایی مقابله کرد و وضع نابسامانی که در توسعه پرورش شتر بوجود آمده را ساماندهی کرد و از افزایش قیمت گوشت شتر که عامل تعیین نرخ دیه و گرانی های نامحسوس ناشی از بی توجهی به این حیوان که در قرآن و روایات از آن نقل شده است جلوگیری کرد. حدود 75درصد از شترهای جهان در کشورهای اسلامی پرورش داده می شوند واین درحالی است که ایران از نظرپرورش شتر دردنیا مقام بیستم و در آسیا رتبه هفتم را دارد، ولی از نظر پتانسیل، عرصه پرورش وامکان تولید کیفی وکمی  گوشت و محصولات آن حائز اهمیت است ومیتواند مقام بالاتری را از هر لحاظ در دنیا کسب نماید. همانگونه که در بخش توسعه و غنی سازی جنگلکاریها گفته شد، یکی از اهداف این بخش تامین علوفه و ساماندهی شتر در این جنگلهاست. بنابر این برای توسعه پرورش شتر باید اقدامات ویژه ای را انجام دهیم، که مهمترین مسئله در توسعه پرورش شتر سرگردانی او است. سرگردانی شترها بعلت بی توجهی ساربانان و صاحبان آن از یک سو و بیابانزایی در اثرعوامل سوء انسانی از سوی دیگر موجب تشدید بحران مناطق بیابانی گردیده و ازطرفی باعث ایجاد مشکلات پرورش، نقصان تولید گوشت ومحصولات شتر شده است، که با مدیریت وبرنامه ریزی صحیح بااصول فنی وسیاستگزاری با جلب مشارکت وسرمایه گذاری ملی در مناطق بیابانی میتوان این معضل اقتصادی–اجتماعی را برطرف نمود متاسفانه بزرگترين مشكل شترداري در كشور، رها و آزاد بودن شتر ها و پرورش نيمه وحشي آنهاست. سرگردانی شترها نه بمنزله چرای آزادانه آنها نیست، زیرا شترفقط درحالت طبیعی وآزادانه چرای مناسب انجام میدهد بنابراین سرگردانی آنها  بخاطر بی توجهی ساربانان و صاحبانشان می باشدکه مصادیق آن حادثه آفرینی ها در طول مسیرهای جاده ای وریلی مناطق بیابانی کشور وعدم شناسایی آنها بوده است، لذا ضمن کنترل دقیق درآزاد نگه داشتن شتر برای تحت كنترل در آوردن آنها بایستی با استفاده از میکروچیپ در شناسایی شترها و احداث محلی برای جمع آوري محصولات و محلی مخصوص برای پرواربندي شتر باید اقدام نمود. با رعایت موارد مذکورمیتوان در تولید بهتر و به صرفه تر گوشت و محصولات شتر مانند شیر، پشم و کرک وپوست و چرم و سایر فراورده ها کمک کرد. 
  شکل 7: وابستگی زیستی شتر به مناطق بیابانی و لزوم توسعه پرورش او در این مناطق
 
 
 
 
 
6-2- فرهنگ سازی
شناخت کامل از قداست طبیعت  که بیابانها بخشی از آن است، با احترام شمردن آن، بعنوان ثروتهای الهی، که از نظر قرآن کریم جزو انفال می باشد و نیز بعنوان عاملی تاثیر گذار در محیط زیست بشر، موجب توسعه پایدار در مناطق بیابانی خواهد شد و انسانها با تعلق خاطر و رغبت بیشتری به فرهنگ زیست محیطی خود که به آن وابسته هستند خواهند پرداخت. آموزه های دینی از دیدگاه قرآن کریم، پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین (ع) نقش به سزایی را در اشاعه فرهنگ منابع طبیعی ایفا خواهد کرد، بطوریکه رهبر معظم انقلاب اسلامی با الهام از الگوی فرهنگ غنی اسلامی فرموده اند " فرهنگ منابع طبیعی باید به معارف عمومی تبدیل شود " و نیز  معظم له در دیدار اعضاء هیئت علمی همایش محیط زیست ، دین و فرهنگ در تاریخ 29/3/1380 فرمودند: " از نظر اسلام، طبیعت متعلق به انسان و او امانتدار این نعمت الهی برای نسلهای بعدی است. لذا کسی که اقدام به تخریب محیط زیست کند به این امانت و به نسلهای بشری خیانت کرده است"، همچنین معظم له در دیدار با مسئولین منابع طبیعی و محیط زیست در تاریخ 17 /12/ 1393 با مهم شمردن نقش آفرینی مردم برای حفظ محیط زیست و فرهنگ سازی در جامعه بوسیله رسانه ملی،  آب و خاک را سه عنصر اصلی در محیط زیست برشمردند و فرمودند،برای حل مسائلی همچون آلودگی هوا در کلان شهرها، و پدیده گرد و غبار و همچنین کمبود آب و فرسایش خاک، بیشتر از تبلیغات، باید کار و تلاش جدی و پیگیری مستمر انجام دادبنابراین با توجه به رهنمودهای مقام معظم رهبری نيازمند عزم ملي براي تقويت فرهنگ حفاظت از منابع طبیعی بعنوان پایه و ستون محکم اقتصاد کشور برای داشتن محیط زیستی عادلانه و سالم، با اجرای مدیریت جهادی در سطح اقشار مختلف جامعه هستیم.
شکل8: دیدار مسئولین منابع طبیعی و محیط زیست با رهبر معظم انقلاب
 
 
 
 هر عاملي كه باعث شود در يك بهره بردار منابع طبیعی یا یک شهروند درك اهميت تغيير رفتار بوجود آيد و با اعتماد به نفس خود را در اين رابطه تغيير دهد، انگيزه وي را براي ايجاد تغيير رفتار بالا مي برد. برگزاری کارگاه های آموزشی، بازدیدها، دوره های آموزشی کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت از عوامل مهمی هستند که در ایجاد این تغییرات میتوانند موثر واقع شوند و ضمن فرهنگ سازی، فنون ومهارتهای مردم را در زمینه منابع طبیعی، محیط زیست و مدیریت مناطق بیابانی در جلوگیری از پدیده ریزگردها و بیابانزایی ارتقاء دهد. اگر در جامعه اي تمامي خصوصيات يك فرهنگ خلاق زيست محيطي موجود باشد آن جامعه به يك محيط زيست فرهنگي تبديل ميشود. اگر محيط طبيعي، زیستی و فرهنگي انسان با هم مرتبط باشند، بقاي هر دو حفظ خواهد شد. اخلاق زيست محيطي، رفتار ايده آل بشر نسبت به محيط زندگي خود اعم از محيط طبيعي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي است و چنانچه افراد يك جامعه داراي یک چنين خصوصياتي باشند، شرايط لازم را براي کنترل بحران های طبیعی بمنظور دفع چالشهای زیست محیطی جهت توسعه پايدار فراهم خواهند کرد.

 
7-2- مشارکت
اقتصادی کردن بیابانها با جلب مشارکت جوامع محلی و ملی در ایجاد اشتغال و در آمد براساس توان اکولوژیکی و اجتماعی این مناطق است. یکی از مشکلات اصلی اغلب کشورهای جهان سوم  در حل مسائل اجتماعی نهادینه کردن فرهنگ مشارکت است. نخستین دلیل نهادینه شدن فرهنگ مشارکت، ساختار جامعه است که در راه ظهور فرهنگ مشارکت مانع ایجاد کرده و دوم آنکه در برخی جوامع، سنتهای موجود، مشارکت در تصمیم گیریها را با مانع روبرو ساخته است، لذا موضوع و مسئله مشارکت از طریق نهادها و سازمانهای بین المللی در دستور کار قرار گرفته  است ، زیرا مردم در این حرکت ها و اقدام ها حضور ندارند . گذشت زمان همگان را با این واقعیت روبرو کرد کاری که مردم در آن حضور ندارند، آب در هاون کوبیدن است. در پرتو تحولات بوجود آمده، روز به روز اهمیت، نقش و جایگاه مردم و مشارکت آنها در اداره امور منابع طبیعی و تنوع زیستی، آگاهی فزاینده ای به دست می آید. سازمان خوار و بار جهانی در یکی از گزارش های خود مسئله و موضوع را اینگونه بیان کرده است : " رویکرد مشارکتی به عنوان ابزار ممتازی است که در زمینه شرکت فعال و مسئولانه مردم را فراهم می کند "، بنابر این مشارکت در مدیریت مناطق بیابانی درهمین چارچوب  قرار میگیرد. مدیریت مناطق بیابانی بمنظور ایجاد اشتغال و در آمد نیاز به اطلاعات اکولوژیکی، جامعه‌شناسی و علوم ارتباطات انسانی دارد، که این روش میتواند کمک شایانی در اجرای  رویکردهای مذکور نماید. کم آبی، هدر رفت انرژی خورشیدی، بیابانزایی روز افزون، راندن شتر از بیابان جایگاه اصلی اش به بهانه جلوگیری از تخریب بیابان، محدودیت امکانات در اکوتوریسم و آگروتوریسم و عدم امکانات و دسترسی در توسعه صنایع دستی موجب عدم اشتغال مناسب، در آمد کم و مهاجرت روز افزون در مناطق بیابانی شده است. بیابانزایی در مناطق بحرانی موجب مشکلات عدیده ای در مسائل اقتصادی و اجتماعی شده است که در این راستا سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور اقدام به احداث جنگلهای دست کاشت در این مناطق نموده است. با توجه به اینکه احداث حدود 2 میلیون هکتار جنگلهای دست کاشت موجب مقابله با بیابانزایی و پیشگیری از بروز ریزگردها بمنظور حفاظت از شهرها و روستاهای مناطق بیابانی شده و امکان زندگی را تا حدودی برای ساکنین و جوامع محلی مناطق بیابانی مهیا کرده است، مشکلاتی را نیز از لحاظ نداشتن تنوع زیستی و نداشتن پتانسیل اقتصادی برای جلب مشارکت در اکوتوریسم در آن ایجاد نموده است، که ادامه این روند موجب انقراض و نابودی این جنگلهای تک گونه ای یا در مواردی نادر محدود به دو یا سه گونه شده است. از سوی دیگر با پدیدار شدن اکوسیستمی نا پایدار و مخرب با وجود آفاتی نظیر ملخ  و موش و فقط با صرف هزینه های گزاف دولتی شده است، بنابر این توجه به موضوع مشارکت در اجرای پروژه های آبخیزداری و کاربرد اصول پرورشی این جنگلها با ایجاد تنوع زیستی و نیز توسعه آن با بازده اقتصادی نه تنها مقابله با بیابانزایی وتوانمند سازی جوامع محلی و ملی را در بر خواهد داشت، بلکه موجب اقتدار بخشیدن به سیمای پر افتخار اکولوژی ایران در مناطق بیابانی خواهد بود.  لذا باید در نظر داشت مدیریت مشارکتی متکی بر روابط انسانی است که در آن ارزشهای انسانی وجود دارد و کار مفید و موثر تنها به وسیله کارکنانی رضایتمند انجام می شود و اگر نقصانی در کار بوجود آید ریشه آن در رابطه بین کارکنان و کارفرمایان قابل تشخیص و حل شدنی است. بنابر این ضروری به نظر می رسد جایگاه مدیریت منابع انسانی در اهداف مذکور تعیین شود تا با تاکید بر اداره انسانی با الگوی مدیریت امروزی با حفظ روابط منطقی وعادلانه، مدیریت توانایی کار را با انسان و به وسیله انسان و بر اساس وظائف برنامه ریزی، سازماندهی، هدایت و کنترل نمود. مشارکت در این بخش فرایندی داوطلبانه وهمه جانبه است، که همدلی و همبستگی کامل بین عناصر ذینفع را مورد توجه قرار داده وهدف آن حفظ، احیاء، توسعه و بهره برداری بهینه از مناطق بیابانی با کمک و همکاری مردم می باشد. ایجاد انگیزه، اعتماد سازی و ایجاد ارتباط، آموزش، سازماندهی، پشتیبانی وحمایت، استمرار ومداومت، ارزشیابی وتحقق مشارکت از مراحل مشارکت مردم در مدیریت مشارکتی برای ایجاد زمینه برای کار، اشتغال و در آمد می باشد. یکی از راهبردهای مهم در ایجاد مشارکت بمظور نیل به اهداف مذکور ، تشکیل تعاونی هاست. سازماندهی وتشکیل تعاونی های منابع طبیعی، گردشگری و صنایع دستی با هدف اجرای رویکردهای مذکور و توسعه آن یکی از ابزارهای اساسی در تحقق مشارکت مردمی در راستای اهداف و سیاستهای دولت جهت بهره برداری صحیح و اصولی است.
8-2- تامین آب
مناطق بیابانی از نظر تامين آب شرب و ساير مصارف از گذشته دور تا به حال با مشكلات عديده‌اي مواجه بوده است. که با توجه به محدوديت‌هاي موجود، منابع آب سطحي و زيرزميني قابل توجهي وجود ندارد. براي تامين آب مصرفی بایستی به مطالعه و اجرای پروژه های آبخیزداری در دامنه ارتفاعات کوههای مجاور که از لحاظ بارش و شرايط آب‌هاي سطحي و حجم روانابهای تولیدی در شرايط بهتري نسبت به ساير نقاط اطراف وجود دارد پرداخت، به عنوان مثال در شهرستان خور و بیابانک که از شهرستانهای بیابانی و کویری کشور در استان اصفهان است، با توجه به مطالعات صورت گرفته در منطقه بازیاب این شهرستان ،حجم روانابهاي توليدي در اين محدوده برابر 3/1 ميليون مترمكعب برآورد گرديده، علیهذا در این رابطه اقدام به احداث دو سد مخزنی بر روی مسیر، که اولی بعنوان کنترل سیل و رسوب گیر و دومی بعنوان سد مخزنی بر روی رودخانه فصلی منطقه بازیاب که از ارتفاعات هفتومان منشاء میگیرد، احداث شده است که با توجه به نياز آب شرب شهر خور با کنترل و استحصال حجم رواناب قادر است كل نياز آبي اين شهر و بعضی مناطق و روستاهای مجاور را برطرف سازد. علی ایحال بمنظور تامین آب مصرفی مورد نیاز شرب، کشاورزی ودام اقدامات زیر باید انجام شود:
-مطالعه و اجرای پروژه های آبخیزداری در دامنه ارتفاعات و سردشت ها.
-در اراضی شیب دار نفوذ پذیر با ایزوله نمودن در سطح محدود و احداث حوضچه در خروجی آن بمنظور جمع آوری آب و یا هدایت آن در سفرهای زیر زمینی سطح الارض و پمپاژ آن در کشاورزی یا توسعه جنگلکاری ها.
-مرمت و بازسازی آب انبار های قدیمی و یا احداث آب انبار های جدید در شبکه آبراهه ها.
-هدایت، جمع آوری و استحصال آب های تولید شده در منبع اصلی بمنظور تصفیه و انشعاب آن به محلهای مورد استفاده.
-احداث سدهای زیر زمینی با برداشت مقطع و تونل با بتنی کردن آن در محل آبرفت ها و هدایت آب های آبرفتی به سطح الارض تحتانی که ضمن جلوگیری از آلودگی ها و بیماریهایی مانند سالک در اثر ماندابی در سطح، موجب افزایش آب این سطح می شود و با استفاده از تلمبه بادی جهت آبیاری استحصال می شود.
-گرفتن مجوز حفر چاه و یا برداشت آب از چاههایی  که در سنوات گذشته برای احداث این جنگلها استفاده می گردیده، البته میزان شوری آب این چاهها بالاست که با توجه به مقاومت این گیاهان به کم آبی و شوری، امکان استفاده از این آبها وجود دارد.
- بازیافت آب فاضلاب ساختمانهای کمپ های گردشگری و جمع آوری آبهای سطحی ناشی از بارندگی ها از پشت بام ها و محاوط و انتقال آن در محل خروجی کمپ به مخازن تصفیه کننده که بصورت استخرهای بزرگ با دانه بندی سنگ و شن ریزه ساخته شده است، و میتوان با ساخت برکه و کاشت گیاهان آبزی وجلب پرندگان مهاجم آنرا محلی برای تفرجگاه تبدیل کرد.
 
4  شکل 9: پروژه پخش سیلاب روستای حسین آباد شهرستان خور و بیابانک در حاشیه جنوبی کویر مرکزی ایران
 
 
 
 
 
 
 
9-2- تامین برق و انرژی
با توجه به سطح وسیع بیابانهای و کویرهای ایران استحصال انرژي خورشيدي در این پهنه ها مهمترين مزيت اقتصادي اين اکوسيستم است. مطابق گزارش برنامه سازمان ملل در سال 2006 ، پهنه اي به طول و عرض 800 کيلومتر در صحراي آفريقا اگر به سلول هاي فتوولتئيک و پنل هاي خورشيدي مجهز شوند مي توانند انرژي تمام مردم جهان را براي يک سال تأمين کند. خوشبختانه ما چنين پهنه اي را در کشورمان داريم و بهتر اينکه از سال 2006 تا امسال که 2014 است تکنولوژي به قدري پيشرفت کرده که راندمان دريافت انرژي از پنل هاي خورشيدي بيش از چهاربرابر افزايش پيدا کرده است. اين يک مزيت استثنايي است و هيچ نقطه اي از جهان وجود ندارد که ميزان تابش خورشيدي اش در هر متر مربع بيشتر از خاک ايران باشد. اين پتانسيل در قسمتي از استراليا، صحراي رب الخالي در عربستان و بخشي از صحراي آفريقا وجود دارد که مي توانند بالاترين ميزان استحصال خورشيدي را داشته باشند و اگر ما بتوانيم بخشي از انرژي خود را از طريق انرژي هاي نو تأمين کنيم مي تواند چشم انداز اميد بخشي باشد براي اينکه ما بتوانيم صندوق ارزي پايدار ايرانيان را در بيابان ها کليد بزنيم. موارد کاربرد پانل های فتوولتائیک عبارتند از: برق رسانی به مناطق دور از شبکه برق سراسری، قابل استفاده در سیستم های روشنایی معابر، پارکها، منازل و شرکتها، قابل استفاده در کمپ های گردشگری، پمپ کردن آب چاهها، چراغهای ترافیکی، سیستم چراغ چشمک زن و سیستم های مخابراتی و دوربین های کنترل از راه دور. مزایای این پانل ها عبارتند از: عدم آلودگی محیط زیست، سهولت در نصب، عدم نیاز به سوخت های فسیلی یا موارد دیگر، عدم نیاز به سرویس و تعمیرات خاص، تامین رایگان انرژی الکتریکی پس از نصب و حذف هزینه های جاری، مناسب با شرایط آب و هوایی ایران و قابلیت کار در محدوده وسیعی از رطوبت درجه حرارت، استهلاک کم و طول عمر بالا. با توجه به کاربردها و مزایای این پانل ها میتوان در تامین برق و انرژی مورد نیاز مقرون به صرفه از نظر اقتصادی دست یافت.
 
شکل10: مناطق بیابانی ایران بهترین پهنه برای نصب و بهره برداری از  پانل های فتوولتائیک
 

10-2- اکوتوریسم
اکوتوریسم به ساکنین و سرمایه گذاران در مناطق بیابانی تعلق خاطر و ارزش اقتصادی می دهد، با اجرای صحیح و برنامه ریزی بر اساس اهداف و رویکردها میتوان در جلب اکوتوریسم شرایط مناسبی را بوجود آورد. گسترش صنعت گردشگری میتواند عامل مهمی در جذب سرمایه های داخلی و خارجی و کم کردن بار بیکاری در مناطق بیابانی وکویری باشد، اما باید با دید دیگری نیز به این صنعت نگاه کرد وآن اینست که گردشگری می تواند دید انسان ها را نسبت به فرهنگ ها و محیط های دیگر جغرافیایی دگرگون سازد. کشور ما در زمره کشورهایی  براساس آمار سازمان جهانی، جهانگردی  ایران دارای رتبه پنجم جاذبه های طبیعی در جهان است، ولی از نظرجذب درآمد گردشگری در رتبه 96 جهان قراردارد. یکی از راهبردهایی که در اغلب کشورهای جهان بویژه کشورهای اروپایی و غیر بیابانی مورد توجه قرار گرفته است توسعه و گسترش اکوتوریسم در مناطق کویری و بیابانی میباشد و ایران از لحاظ اکوسیستمی بهترین شرایط را در این خصوص دارد. مطالعات صورت گرفته نشان میدهد وجود بیابانها وکویرهای وسیع در مناطق مرکزی کشور امکان بالقوه ای برای توسعه اکوتوریسم را فراهم کرده  است، از جمله پتانسیل های مورد توجه در مناطق کویری و بیابانی ایران میتوان به تپه های شنی و جلوه های ویژه آن در شهرستان خور وبیابانک، مرنجاب و سایر مناطق بیابانی استان اصفهان و در یزد کلوت های دشت لوت کویر و همچنین به دشت شهداد و تخت عروس اشاره کرد. در مناطق خشک کویر می توان مسابقات ورزشی در زمینه رالی، اسکی روی شن، شتر سواری و ... در مناطق باتلاقی مسابقات قدرت برگزار کرد. بنابر این باسرمایه گذاری در مناطق  بیابانی می توان زمینه را برای جذب بیشتر گردشگری فراهم کرد. لذا بمنظور دستیابی به این امر مهم بایستی با اجرای طرح مذکور سیمای منحصر به فرد بیابانها، حیات جانوری، حیات جانوری وگیاهی، آسمان شب، یادمان های تاریخی، آرامش بیابان و بسیاری ازجذابیت های دیگر، بیابانها را به یکی از جاذبه های طبیعت تبدیل کرد وگردشگران را به بازدید از این مناطق مشتاق نماییم. یکی دیگر از جنبه های مهم توریسم که در مناطق روستایی فعالیت کشاورزی و باغداری دارند یعنی آگروتوریسم (توریسم کشاورزی) است. بمنظور دستیابی به اکوتوریسم و آگروتوریسم در مناطق بیابانی بایستی با اجرای طرح مذکور سیمای منحصر به فرد بیابانها، حیات جانوری وگیاهی، آسمان شب، یادمان های تاریخی، آرامش بیابان، رعایت صحیح و اصولی در ایجاد و توسعه کشتزارها و باغات در مقابله با بیابانزایی و بسیاری ازجذابیت های دیگر، بیابانها را به یکی از جاذبه های طبیعت تبدیل کرد وگردشگران را به بازدید از این مناطق مشتاق نماییم.
Description: Description: C:\Users\User\Desktop\مقالات در دست اقدام آذر 93\کنفرانس تبریز\تصاویر مقاله تبریز\متین اباد.jpgشکل 11: کمپ گردشگری – تفریحی بیابانی روستای متین آباد در شهرستان نطنز
 
 
 
 
 
11-2- توسعه پایدار کشاورزی در ایجاد توازن و تعادل اکولوژیکی مناطق بیابانی
توسعه جنگلکاریها، غنی سازی و کاربرد رویکردهای مذکور در مناطق بیابانی به ایجاد توازن اکولوژیکی مناطق بیابانی در كشاورزي پايدار این مناطق بیابانی کمک می نماید، بنابراین بایستی بمنظور حفاظت از توان اکولوژیکی ایجاد شده از کاربرد سموم و کودهای شیمیایی در مزارع کشاورزی جلوگیری کرد. کشاورزی ارگانیک موجب پایداری محیط زیست و موفقیت طرحهای پیشنهادی در این مقاله خواهد شد. مناطق بیابانی متكي برروشهايي است كه درآن سموم و كودهاي شيميايي به مقداربسياركم و بطور بهينه مورد استفاده قرارميگيرند نظام هاي كشاورزي مبتني برمصرف بي رويه سموم و كودهاي شيميايي و تاكيد بيش ازحد بر افزايش توليدات ضمن برهم زدن توازن و تعادل اكوسيستم هاي زراعي و طبيعي و كاهش حاصلخيزي خاك و در نتیجه تشدید بیابانزایی در این مناطق خواهد شد. دردو دهه اخير برای مدیریت بهینه سرزمین تاكيد بيشتري بربكارگيري روشهاي كشاورزي پايدارشده است. ارزيابي آسيب هاي ناشي ازمصرف نهاده هايي نظير كود و سموم شيميايي به محيط زيست نشان ميدهد كه همزمان با توسعه مصرف اين نهاده ها مشكلات زيست محيطي ناشي ازمصرف آنها گسترش يافته است بطوريكه افكارجامعه جهاني به سمت بهره برداري بهينه ازنهاده ها استمرار و پايداري توليد و مصرف محصولات عاري ازموادشيميايي سوق پيدا نمود طبق تعريف محصولات ارگانيک عبارت ازمحصولاتي هستند كه بدون استفاده ازموادشيميايي افت كش افزودني هاي غذايي و طعم دهندها يا تركيبات اروماتيك توليد شده باشند اماازطرفي برخي دلايل ازجمله موانعي براي گرايش و روي آوري به كشاورزي ارگانيک مي باشند كه ازجمله آنها مي توان فقدان اطلاعات لازم و نيروي متخصص محدوديت هاي فيزيكي و اقتصادي دسترسي به كود دامي دسترسی محدود به ماشين آلات مناسب شخم پخش كوددامي رقابت شديد بين بخشهاي كشاروزي صنعتي و شهري براي دراختيارگرفتن سطح زمين بيشتر كه مانع تحت پوشش قرارگرفتن سامانه هاي ارگانيك مي شود را نام برد.در نهايت با شناخت اين مشكلات ورفع آنان ازطريق راه كارهاي ترويجي مناسب ميتوان براين مشكلات فائق امد و ازفوايد كشاورزي ارگانيك و توسعه كشاورزي پايدار با کشت گونه های استراتژیک و ارگانیک محصولات زراعی، باغی، صنعتی ودارویی در اراضی کشاورزی مناطق بیابانی بهره برد.
 
 
شکل 12- کشاورزی استراتژیک پایدار با کشت و برداشت روناس(طلای سرخ) از مزارع مناطق بیابانی شهرستان خوروبیابانک

 
 
  برداشت روناس(طلای سرخ از مزارع خوروبیابانک
  
 
 
 
 

12-2- توسعه صنایع دستی
صنایع دستی زمینه انتقال ارزش‌های ملی، مذهبی و افزایش تبادلات فرهنگی مردم در داخل و خارج از کشور را فراهم می‌کند .با توجه به سیاست‌های کلی دولت در راستای کاهش مشکلات اقتصادی و حل مسائل معیشتی مردم، توجه جدی به بعد اقتصادی و تولیدی صنایع دستی است. گسترش سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی در حوزه صنایع دستی، از ظرفیت‌های بی‌بدیلی برخوردار است، از 450 رشته صنایع دستی شناخته شده در دنیا، 350 رشته فعال در ایران وجود دارد. تنوع رشته‌های مختلف صنایع دستی در کشور، ظرفیت مهمی است که برنامه‌ریزی برای استفاده بهینه از این توانمندی بصورت جدی میتواند در دستور کار قرار گیرد.در بخش اقتصادی مدیریت مناطق بیابانی سازمان میراث فرهنگی می‌تواند زمینه مشارکت جدی بخش خصوصی و سمن‌ها را در گسترش حوزه صنایع دستی فراهم کند. با انتقال تصدی‌گری‌ها به بخش خصوصی و سازمان‌های مردم‌نهاد، زمینه همکاری و مشارکت مردم در این بخش فراهم می‌شود. با وجود توانمندی‌های بسیاری که در حوزه صنایع دستی وجود دارد، تعداد زیادی از هنرمندان سنتی که در مناطق بیابانی کشور هستند با مشکلات معیشتی و اقتصادی مواجه هستند و سازمان صنایع دستی، میراث فرهنگی و گردشگری می‌تواند در این بخش به عنوان حلقه واسط در بخش تامین نیازها و ایجاد شرایط  اکوتوریسم و بازرگانی محصولات تولیدی صنایع دستی گام‌های موثری بردارد .تشکیل نمایشگاه‌ها در مراکز مناطق بیابانی و سوق آنها جهت حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی صنایع دستی شرایط مناسب و شایسته‌ای را برای عرضه آثار جاودانه و بی‌نظیر هنرمندان کشور در مناطق بیابانی فراهم می نماید. ایجاد شرایط حضور و زمینه اشتغال فارغ‌التحصیلان رشته‌های هنری فیمابین جوامع محلی بیابانی، به ویژه تولید صنایع دستی در مناطق بیابانی اکوتوریستی از اقدامات اساسی برای آنهاست. توسعه صنایع دستی از قبیل، تهیه محصولاتی از کرک شتر مانند شال، کلاه و عبا،  سفالگری و سرامیک، قالیبافی، گلیم بافی، نمد مالی، چاپ قلمکار، دستبافت ها، جاجیم بافی، کلیج بافی، چاقو سازی، برگ بافی، بافتنیهای سنتی، چوغا، چلنگری، چادر شب بافی، حمام سری، حجم سازی، زیر انداز نمدی، کلاه نمدی، چهل تکه دوزی، ساخت ساز سنتی، کرباس بافی از جمله صنایع دستی هستند که ترویج، توسعه و گسترش آن با مشارکت فارغ الحصیلان و افراد جویای کار جوامع محلی را در مناطق بیابانی برای اشتغال زایی در این بخش مهیا و ارتقاء میدهد.
1470000شکل13: تنوع تولیدات صنایع دستی ایران و امکان ایجاد اشتغال آن در جوامع محلی مناطق بیابانی ایران
 
 
 
 
13-2- بررسی حقوقی و وضعیت موجود با ارائه طرحهای پیشنهادی به کشورهای همسایه بعنوان الگویی مناسب بر اساس کنوانسیون ملل متحد و مقابله با ریزگردها و بیابان زایی
مساله آلودگی های طبیعی یکی از معضلاتی است که اخیراً دامن حقوق بین الملل را گرفته است. از میان این نوع آلودگی ها که ادبیات حقوق بین الملل چندان با آن آشنا نیست، مساله گرد و غباری است که از یک کشور به کشور یا کشورهای دیگر وارد می شود. این پدیده مشکلات بسیاری را برای سایر کشورها ایجاد می نماید و در راستای از بین بردن آثار آن ممکن است که هزینه های بسیاری را بر دولتها تحمیل نماید. ریزگردهای عربی چندین سال است که دولت ما را نیز به تقلا انداخته است. تا آنجا که راقم این سطور اطلاع دارد، در میان علما و دانشمندان حقوق بین الملل ایران اجماع وجود دارد که در حقوق بین الملل موضوعه راه کاری جهت مطالبه خسارات از دولت عراق وجود ندارد و باید از طریق راه حل های حل و فصل سیاسی اختلافات و به طور خاص، مذاکره این مساله حل و فصل گردد.  جلوگیری از نفوذ و گسترش پدیده ریزگردهای عربی به داخل خاک ایران و به دنبال آن توسعه بیابان‌زایی در حالی طی چند سال اخیر موضوع مورد بحث و مناقشه مسئولان ایرانی و کشورهای همسایه عربی است که اقداماتی در زمینه رفع این مشکل انجام شده است. کشورهای سوریه، عراق، عربستان و حتی چند کشور در بخش آفریقای شمالی منشاء اصلی کانون ریزگردها هستند که متاسفانه عزم جدی برای کمک به ایران برای حل این معضل از خود نشان نداده اند، ودلیل آن شاید به خاطر هزینه های غیر قابل برگشت و غیر اقتصادی برای آنها باشد.  در جدیدترین اقدام دولت ایران بودجه ای را جهت مقابله با این پدیده اختصاص داده است که البته مورد انتقاد برخی سیاسیون قرار گرفته است. دلیل این دسته این است که باید دولت عراق بودجه لازم را فراهم نماید نه دولت ایران. دسته ای دیگر نیز این بودجه را ناچیز می دانند و به همین دلیل از موضع انتقادی به اقدامات دولت می نگرند. از یاد نبریم که ریزگردها تنها در لرستان 15 درصد جنگل های زاگرس را تخریب نموده است و پرورش دهندگان زنبور عسل عملاً در آستانه از دست دادن شغل خود هستند. لذا در شرایط فعلی تنها راهکار عملی با این فاجعه زیست محیطی، اجرای طرحهای پیشنهادی در این مقاله است که مهمترین راه چاره برای کشورهای تولید کننده ریزگرد توسعه و پرورش شتر با تامین علوفه می باشد، که طرحهای پیشنهادی میتواند الگوی مناسبی بر اساس کنوانسیون ملل متحد در بیابانزدایی و مقابله با ریزگردها باشد، در غیر اینصورت در بلند مدت نه تنها ریزگردها بصورت گسترده تر به ایران رخنه خواهند کرد، بلکه به شکل فاجعه ای بزرگ و جبران ناپذیر و تخریب سرزمین برای آن کشورها تلقی خواهد شد، که در اینصورت مسئولین کشور ناچارا بایستی بمنظور مقابله با بخشی از این ریزگردها در استانهای مرزی همجوار و مناطق تحت تاثیر با ایجاد جنگلکاریهای انبوه بصورت نواری، دژ مستحکمی در مقابله با بخشی ازاین پدیده مخرب زیست محیطی اقدام نمایند و از گستره وسیع ریزگردها در آینده ای نه چندان دور جلوگیری کرد.
Description: PersianGulf-Dustشکل 14: ریزگردهای عربی برروی کشور ایران
 
 
 
 
 
 
 
 
 
3- بحث و نتیجه گیری
کسب مهارتها و دانش کارگروهی برای رسیدن به هدف مشترک در ایجاد اشتغال و درآمد در مناطق بیابانی کشور لازم است. اجرای برنامه ها، تفکر، آزمایش و مشارکت لازمه اجرای طرح مذکور توسط ساکنین و سرمایه گذاران مناطق بیابانی است . داشتن مهارتها  موجب اجرای هر چه بهتر رویکرد مدیریتی و اقتصادی در مناطق بیابانی خواهد شد که در واقع نوعی مشارکت برای نجات سرزمین است، لذا درکوتاه مدت ، میان مدت و بلند مدت شاهد اثرات مثبت مهارتها و فنون از لحاظ توان در اجرای طرح مذکور و دستیابی به تعادل اکولوژیکی در اکوسیستمی پایدار با بازده اقتصادی بصورت معیشتی، بینابینی و تجارتی خواهیم بود، ایحاد اشتغال و در آمد با اجرای  رویکردهای  مذکور نیاز به مهارتهای خاصی دارد که بایستی اقدام به برگزاری کارگاه های آموزشی ، بازدیدها ، دوره های آموزشی کوتاه مدت و میان مدت برای مجریان بومی و اجرای دوره های بلند مدت و میان مدت  آموزشی برای علاقه مندان و سرمایه گذاران غیر بومی که آشنایی کمتری دارند، نمود. بنابراین مجریان طرح اعم از بومی و غیر بومی ضمن آشنایی با روشهای جدید از طریق آموزش های تئوری توام با عملی در خصوص اهداف طرح، سیر مراحل انجام کار، شناخت مناطق بیابانی در اجرای رویکردهای مذکور همگام باکسب تجربیات و دانش بومی و آخرین یافته های علمی و تحقیقاتی آشنا خواهند شد و نهایتا تاثیر به سزایی در موفقیت طرح خواهند داشت که میتوانند در انجام پیشنهادات که ذیلا به شرح آن پرداخته می شود موثر واقع شوند.
4- پیشنهادات
- ظرفیت سازی مقامات دولتی،  جوامع محلی و سرمایه گذاران به واسطه حمایت های فنی و آموزشی مناسب و پایدارسازی آن در سطح سازمانی.
-تقویت سطح دانش، فرهنگ و آگاهی جوامع محلی تحت تاثیر، دست اندرکاران کلیدی و دیگر ذینفعان پروژه در زمینه منفعت های حاصل از مدیریت پایدار و یکپارچه منابع طبیعی و فعالیت های مربوط به پروژه.
- شناسایی، مطالعه و هدف گذاری برروی مناطق بحرانی بیابانی و تهیه وارائه 5 پایلوت موفق و تاثیرگذار با االویت بندی این مناطق در حریم شهرها و روستاها جهت توسعه جنگلکاری های غنی سازی شده با گونه های خوشخوراک شتر و الگوبرداری از طرحهای پیشنهادی.
-  تهیه و تدوین طرح جامع بر اساس شناسایی، مطالعات، و هدف گذاری رویکردهای مذکور در مناطق بحرانی بیابانی .
- واگذاری اراضی مناطق بیابانی و بحرانی به سرمایه گذاران بمنظور توسعه جنگلکاریها با کشت درختان خوشخوراک شتر و توسعه پرورش شتر از طریق ماده 3 قانون حفاظت و بهره برداری از اراضی و صدور پروانه چرای شتر.
- مشارکت دادن سرمایه گذاران و مردم در اجرای پروژه های جنگلکاری، نگهداري و توسعه ذخيره گاههاي جنگلي، توسعه درختکاری، تولید نهال، اجرای طرح نهضت سبز با نهادها و دستگاههای دولتی و اجرای پروژه های حفاظتی بمنظور احیاء و توسعه جنگلهای ایرانی و تورانی.
- کاربرد مالچ های گیاهی به همراه خاک رسی شنی به جای مالچ های نفتی در مناطق خیلی بحرانی، بدلیل جلوگیری از تشدید تخریب توسط مالچ نفتی، کمک به خاک ورزی با مبارزه بیولوژیکی در طرحهای پیشنهادی و جلوگیری از هزینه های هنگفت بی تاثیر.
-  اجرای طرحهای مذکور در راستای مطالعات تدوین شده برحسب الویت بندی مکانی وزمانی.
-  ارزش یابی وکنترل طرحهای اجرا شده براساس الویت بندی های انجام شده تا حصول نتیجه نهایی در ایجاد اشتغال و در آمد با رویکردهای مذکور  تا رسیدن به مرحله اقتصادی و تجاری سازی آن در سطح ملی و بین المللی .
-  شناسایی و مطالعه نژادهای سازگار شتر با حفاظت ژنتیکی و درصورت نیاز به گوشت شتر، واردات شتر از خارج از کشور تا رسیدن به اهداف مذکور بمنظور زاد ولد شتر انجام شود.
- بازیافت و تصفیه پساب فاضلاب خانگی به جز توالت ها در شهرها و روستاهای بالادست و احداث فیلترینگ های خندقی سنگ و شن در بالادست تالابها مانند گاوخونی و دریاچه ارومیه و انتقال آن به منظور ایجاد رطوبت و جلوگیری از ریزگردهای سطح خشک شده آنها.  
- توسعه پایدار کشاورزی در مزارع و باغات مناطق بیابانی با اصلاح الگوی کشت، استفاده از گونه های استراتژیک، اقتصادی و ارگانیک، کشت و توسعه گیاهان دارویی و صنعتی و توسعه باغات پسته و نخل از طریق ماده 3 قانون حفاظت و بهره برداری از اراضی بمنظور توانمندسازی سرمایه گذاران طرح مذکور.
-تامین آب با اجرای پروژه های آبخیزداری مانند پخش سیلاب، سدخاکی و سد سنگ و سیمانی، آبخیزداری بیولوژیک در دامن های کوهستانی، بازیافت و جمع آوری آب باران در کمپهای احداثی گردشگری و یا صدور مجوز حفر چاه از سوی شرکت های آب منطقه ای وزارت نیرو در مناطقی که ممنوعییت ندارد ودر صورت امکان بعنوان طرح ملی تاثیر گذار صدور مجوز حفر در حد معقول بمنظور اجرای طرح.
- چرای شتر در جنگلکاریهای جدیدالاحداث با رعایت تعادل دام و مرتع بر اساس سیستم چرایی گردشی.
- مطالعه حوضه ای در تهیه و اجرای پروژه های آبخیزداری بمنظور تامین آب مورد نیاز بخشهای مختلف.
- توانمندسازی ساکنین و جوامع محلی با تشکیل تعاونیها با هدف ایجاد اشتغال، عضویت آنها متناسب با نوع فعایت هایشان در انجمن ها  واصناف مختلف اعم از کشاورزی، دامداری، باغداری صنایع دستی، قالیبافی و . . .
- احداث و ساخت جایگاه شتر، احداث کمپ گردشگری، خدمات رفاهی،  رستوران، سوئیت، نصب و راه اندازی پانل های فتوولتائیک در تولید برق و انرژی، احداث نمایشگاه صنایع دستی، پمپ بنزین، اصلاح و مرمت راههای ارتباطی و نصب علائم راهنمایی و رانندگی در طول راهها، بمنظور ایجاد ترانزیت و تردد گردشگران.
- اجرای طرحهای پیشنهادی بعنوان الگو برای کشورهای همسایه بر اساس کنوانسیون ملل متحد در بیابان زدایی و مقابله با ریزگردها.  و نیز در استانهای همجوار کشورهای همسایه بعنوان دژ مستحکم در مقابل بیابانزایی و جلوگیری بخشی از پدیده ریزگردها. ضمن اینکه کشورهای مذکور علاقه مند به توسعه پرورش شتر می باشند، اما مشکل تامین علوفه دارند.
منابع
  1. شاعری ع م ، سعدی ح . 1382 . راهنمای عملی مشارکت و ترویج منابع طبیعی . نشر پونه  . 187 ص .
  2. شانکاریا چامالا ، پیتر موریس . چاپ اول 1383. مشارکت برای نجات زمین . ترجمه دکترسیداحمد خاتون آبادی ، مهندس غلامرضا نادری. انتشارات دانشگاه تهران . 406 ص
  3. جی والاس . 1384 ، اصول کشاورزی زیستی ( ارگانیک ) . ترجمه علیرضا کوچکی، احمد غلامی، عبدالمجید مهدوی ، دامغانی ، لیلا تبریزی . انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد ، 384 ص .
  4. جی.ای.ویکنز ، آبشام.نورفولک.انگلستان . 1387 . اکوفیزیولوژی گیاهان اقتصادی در مناطق خشک ونیمه خشک .  ترجمه دکتر  غلامرضا زهتابیان ، مهندس شهریاری ، مهندس جوادی  . انتشار ات دانشگاه تهران  . 370 ص .
  5. خلاصه مقالات اولین کنگره ملی شتر . 1391 . ص 32 ، 225 ، 226 ، 443 . مشهد .
  6. كردواني پ ، کرمی خواجه ذ . 1359 . بیابان ( پژوهشهای علمی) بررسي مسائل اقتصاد روستايي منطقة بياباني شرق كاشان ( روستاهای منظومه ابوزیدآباد) . انتشارات دانشگاه تهران سال . 379 ص .
  7. طالبان فرد ع ، احمدی الف ، طاهری ح . 1389 . دستور العمل پیشنهادی اجرای پروژه بازسازی ، تنوع بخشی وغنی سازی تاغزارهای سنواتی . مصوب شماره 586 کمیه نظام پیشنهادات اداره کل منابع طبیعی وآبخیزداری استان خراسان رضوی .
  8. سیدحسین س ح. 1392 مدیریت مشارکتی جنگلهای دست کاشت مناطق بیابانی با پنج رویکرد. مجموعه مقالات نخستین کنفرانس بین المللی اکولوژی سیمای سرزمین. اصفهان دانشگاه صنعتی اصفهان. کد مقاله  1334
  9. سیدحسینی س ح، 1393، همایش ملی توسعه پرورش شتر ایران در مناطق بیابانی کشور، مجموعه مقالات همایش ملی توسعه پرورش شتر، گنبدکاووس.
 
  1. ناطقی د، دهقان ع، 1389،  بررسي چالشهاي پيش رو و ارائه راهكارها و اقدامات اساسي مقابله با بيان زايي در افق 1404 با تاكيد بر برنامه پنجم سازندگی، مجموعه مقالات دومين همايش ملي فرسايش بادی.
بازدید : 2752 7 تير 1394 ساعت 10:57 ق.ظ
 
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری
درحال بارگزاری
جستجو در سایت
آخرین ویدئوها